Ám ảnh 'thua kém bạn bè' đẩy người trẻ vào trầm cảm

Hà NộiĐến phòng khám Khoa Sức khỏe tâm thần, Bệnh viện E, cô gái liên tục tự buộc tội bản thân, đổ hết mọi lỗi lầm lên bản thân.

Bác sĩ Nguyễn Viết Chung, Trưởng khoa, kể cả buổi khám, cô nói mình là gánh nặng, làm bố mẹ thất vọng vì quá kém cỏi. Những biểu hiện rất nhỏ trong đời sống hàng ngày cũng bị diễn giải theo hướng tiêu cực.

Chẳng hạn, bạn cùng phòng ít nói, cô cho rằng mình đã làm điều gì sai hoặc do mình phiền phức. Khi bị điểm thấp, cô mặc định mình kém cỏi, thất bại. Khi nói chuyện với gia đình, nữ sinh luôn cho rằng bố mẹ mệt mỏi, thất vọng vì con gái thua kém bạn bè.

Cũng liên tục đổ lỗi cho bản thân, Long, 23 tuổi, ngồi cúi gằm, né tránh ánh nhìn của bác sĩ. 5 năm qua, trong khi bạn bè cùng lứa đã ổn định cuộc sống, anh vẫn loay hoay với những tín chỉ dang dở ở giảng đường. "Bố mẹ bảo tôi lười, thiếu ý chí. Chính tôi cũng thấy mình như vậy. Tôi chẳng làm được gì vì quá kém cỏi", chàng trai nói.

Sự chán chường bị Long mặc định là bản chất con người mình. Càng tự ti, anh càng thiếu động lực, sợ thất bại, sợ bị chỉ trích và cuối cùng chọn cách trốn tránh hiện thực bằng việc vùi đầu vào game.

Bác sĩ Chung nói điểm chung của các bệnh nhân này là đã hình thành một cơ chế tự buộc tội rất hoàn chỉnh. Họ đặt mình vào trung tâm của mọi nguyên nhân tiêu cực, bất cứ điều gì không trọn vẹn cũng là lỗi của chính mình.

Ám ảnh bản thân kém cỏi đẩy người trẻ lún sâu vào trầm cảm. Ảnh: Merald Psychiatry

Thạc sĩ Cao Trần Thành Trung, Giám đốc điều hành Trung tâm Tham vấn và Trị liệu Tâm lý Lumos, cũng đánh giá vấn đề này đang trở nên phổ biến. Trong tâm lý học, khi một người có xu hướng "quy kết nội tại một cách tiêu cực", tức là coi mọi thất bại đều do bản chất kém cỏi của mình thay vì nhìn nhận các yếu tố khách quan, họ sẽ tự đẩy bản thân vào trạng thái bất lực học được (learned helplessness).

"Nhóm người này coi mỗi sai sót là một bằng chứng cho sự yếu kém về bản chất thay vì là bài học. Sự tích tụ mặc cảm lâu dần bào mòn lòng tự trọng, không tìm kiếm sự giúp đỡ và dễ dẫn đến các trạng thái lâm sàng như rối loạn lo âu hay trầm cảm", ông Trung nói.

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), trầm cảm là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến tự sát, cướp đi sinh mạng của hơn 700.000 người mỗi năm trên toàn cầu. Tại Việt Nam, báo cáo của Quỹ Nhi đồng Liên Hợp Quốc (UNICEF) cho thấy có tới 20% thanh thiếu niên đang đối mặt với các vấn đề về sức khỏe tâm thần nói chung (từ căng thẳng, rối loạn giấc ngủ đến trầm cảm). Đáng chú ý, một khảo sát về phong cách sống của Gen Z do NielsenIQ thực hiện chỉ ra 65% người trẻ đang cảm thấy áp lực nặng nề vì phải liên tục vượt trội hơn đồng trang lứa.

Lý giải áp lực này, các chuyên gia cho rằng người trẻ hiện đại đang đứng giữa nhiều luồng giao thoa khắc nghiệt. Một mặt, họ chịu áp lực từ văn hóa giáo dục truyền thống, nơi phương pháp so sánh kiểu "con nhà người ta" đôi khi vô tình tạo ra rào cản tâm lý.

Mặt khác, mạng xã hội đóng vai trò như một chất xúc tác, phơi bày những "hình mẫu hoàn hảo", khiến người trẻ dễ rơi vào bẫy so sánh và cảm giác thua kém. Áp lực phải thành công sớm khiến nhiều nỗ lực bù đắp trở nên kiệt sức.

Theo bác sĩ Chung, với người đang rơi vào trầm cảm, vấn đề không nằm ở việc họ thiếu cố gắng. Sự thật là bộ não của họ đang xử lý cảm xúc, ký ức và giá trị bản thân theo hướng méo lệch. Do đó, những lời động viên mang tính chỉ đạo như "Cố lên đi", "Nghĩ tích cực lên" hay "Có gì đâu mà buồn" thường phản tác dụng, khiến họ thấy mình không được thấu hiểu.

Thay vì phủ nhận cảm xúc của con cái hay dùng cách khích tướng truyền thống, gia đình cần một cách tiếp cận khác. Khi thấy con cái mệt mỏi, thu mình, phụ huynh nên chuyển từ "đánh giá" sang "đồng hành". Thay vì nói "Cố lên", cha mẹ có thể hỏi: "Bố mẹ có thể làm gì để giúp con lúc này?" hoặc đơn giản là sự hiện diện không phán xét.

"Trong điều trị trầm cảm, bước ngoặt xảy ra khi bệnh nhân bắt đầu nhen nhóm lại suy nghĩ rằng mình chưa hoàn toàn mất giá trị", bác sĩ Chung khẳng định. Sự hồi phục không đến từ việc trở nên hoàn hảo, mà đến từ việc học cách bao dung với những khiếm khuyết của chính mình.

Tuy nhiên, bệnh nhân cần một lộ trình dài hạn để đập tan niềm tin sai lệch "tôi kém cỏi" và thay thế bằng các mục tiêu nhỏ để phục hồi sự tự tin. Bố mẹ cần đồng hành thay vì những lời mắng nhiếc "nhìn con nhà người ta".

"Bằng lộ trình can thiệp đúng đắn và sự đồng hành thấu cảm từ gia đình, những niềm tin sai lệch về 'sự kém cỏi' hoàn toàn có thể được đập tan, giúp người trẻ tìm lại được giá trị thực sự của bản thân", ông Chung bày tỏ.

Thùy An