Ẩn số hạt nhân trong đàm phán Mỹ - Iran

Trong khi Tổng thống Donald Trump ngày 16-4 thông báo Mỹ và Iran đã "rất gần" một thỏa thuận hòa bình, vấn đề hạt nhân của Tehran được dự báo vẫn sẽ là câu đố hóc búa cho những cuộc thương lượng sắp tới.

"Chúng tôi đang tiến rất gần đến đạt được thỏa thuận với Iran. Chúng tôi phải đảm bảo Iran sẽ không bao giờ sở hữu vũ khí hạt nhân... Họ hoàn toàn đồng ý với điều đó", ông Trump phát biểu với phóng viên ở Nhà Trắng. Ông còn nói Tehran đã đồng ý bàn giao kho uranium làm giàu - điểm mấu chốt trong bất kỳ thỏa thuận nào, nhưng không cung cấp thông tin chi tiết, theo Hãng tin AFP.

Hạt nhân là vấn đề then chốt

Trong khi đó Hãng tin Reuters ngày 17-4 dẫn hai nguồn tin Iran nói các nhà đàm phán Mỹ và Iran đã giảm bớt kỳ vọng về một thỏa thuận hòa bình toàn diện, và thay vào đó đang tìm kiếm một ghi nhớ tạm thời nhằm ngăn chặn xung đột quay lại. 

Tuy nhiên các nguồn tin này xác nhận hai bên đã bắt đầu thu hẹp khoảng cách trong một số vấn đề, bao gồm cách quản lý eo biển Hormuz, tuyến hàng hải huyết mạch cho khoảng 20% nhu cầu dầu khí của thế giới đã bị Iran phong tỏa nhiều tuần qua.

Cũng Reuters dẫn từ một nhà ngoại giao phương Tây đề nghị không nêu tên cho biết vấn đề hạt nhân "vẫn là trở ngại cốt lõi". Nếu đạt được ghi nhớ nhằm ngăn chặn xung đột, hai bên dự kiến sẽ có 60 ngày để đàm phán thỏa thuận cuối cùng, vốn đòi hỏi sự tham gia của các chuyên gia và Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA), các nguồn tin Iran cho biết.

IAEA ước tính Iran có 440kg uranium làm giàu đến mức 60% (mức 90% là thành vũ khí) khi Israel và Mỹ phát động các cuộc tấn công đầu tiên vào các cơ sở hạt nhân của nước này hồi tháng 6-2025. Chính xác bao nhiêu trong số đó còn lại thì vẫn chưa rõ ràng. 

Người đứng đầu IAEA Rafael Grossi nói vào tháng 3 rằng những gì còn lại "chủ yếu" được lưu trữ trong một khu phức hợp ngầm ở Isfahan, mà ông ước tính vào khoảng hơn 200kg, cũng như ở khu phức hợp hạt nhân rộng lớn tại Natanz, nơi Iran có hai nhà máy làm giàu.

Việc các cuộc đàm phán ở Islamabad (Pakistan) không thể chấm dứt cuộc chiến Iran không có gì ngạc nhiên, xét khác biệt rõ rệt giữa đề xuất 15 điểm của Washington và bản đối ứng 10 điểm của Tehran. 

Kế hoạch Hành động chung toàn diện (JCPOA) năm 2015 với Iran, do Tổng thống Mỹ lúc đó là ông Barack Obama dẫn dắt cùng các cường quốc đã mất hơn hai năm để đàm phán, thực ra bắt đầu từ năm 2003. Trong khi đó Phó tổng thống Mỹ JD Vance có không đầy một ngày ở Islamabad cho các cuộc đàm phán bao gồm vấn đề hạt nhân và nhiều vấn đề khác.

Sau khi ông Vance trở về, Tổng thống Trump, theo phong cách quen thuộc, nhanh chóng gia tăng áp lực bằng cách ban bố lệnh phong tỏa với tất cả các tàu thuyền đến hoặc rời cảng của Iran qua eo biển Hormuz.

Các bên cần nhượng bộ gì?

Nhưng cả Tehran và Washington đều có lý do để tránh một cuộc chiến mới. Khả năng lật đổ chế độ thần quyền Iran giờ đã xa vời, lạm phát ở Mỹ đang tăng, tỉ lệ ủng hộ vốn đã thấp của ông Trump tiếp tục giảm và cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ đã rất gần. 

Iran đã chống chọi được một cuộc tấn công khủng khiếp, nhưng thiệt hại to lớn với họ sẽ chỉ tăng lên nếu giao tranh tái diễn, khiến công cuộc tái thiết thêm thách thức và kéo dài khó khăn kinh tế vốn đã châm ngòi cho nhiều bất ổn xã hội.

Hoàn cảnh hiện giờ là thuận lợi để tái khởi động ngoại giao, nhưng vẫn đòi hỏi một khuôn khổ khả thi. Một số đề xuất có thể cân nhắc là Iran được phép làm giàu uranium, nhưng giới hạn ở mức 3,67% (giống như quy định của JCPOA), với sự giám sát chặt chẽ từ IAEA. 

Chỉ sau khi ông Trump rút khỏi JCPOA vào năm 2018, Tehran mới không còn cảm thấy bị ràng buộc bởi giới hạn làm giàu vì Mỹ tái áp đặt và thắt chặt thêm các lệnh trừng phạt lên họ. 

Tehran cũng có thể cần đưa ra cam kết bằng văn bản không phát triển vũ khí hạt nhân, điều phù hợp với chỉ thị của cố Đại giáo chủ Ali Khamenei, người đã thiệt mạng trong cuộc không kích của Mỹ - Israel vào ngày 28-2. Hòa đàm cũng sẽ khó khăn nếu Iran khăng khăng đòi bồi thường chiến tranh, điều Mỹ sẽ không bao giờ đồng ý.

Về phía Mỹ, Washington cần có lộ trình dỡ bỏ hoàn toàn các lệnh trừng phạt, giải phóng toàn bộ tài sản của Iran hiện đang đóng băng. Kể cả đòi hỏi của Iran về thu phí tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz cũng có thể cân nhắc. 

Xét việc các quốc gia vùng Vịnh, vốn là bên sử dụng chính của tuyến hàng hải, đã để Mỹ sử dụng căn cứ của họ để gây ra tàn phá khủng khiếp ở Iran, đòi hỏi của Tehran về nguồn kinh phí tái thiết không phải là hoàn toàn vô căn cứ. (Khoản phí này, như chính Iran đã đề xuất, sẽ được chia sẻ với Oman, quốc gia nằm ở bên kia eo biển).

Cuối cùng, và đáng mong đợi nhất, Mỹ và Iran có thể ký kết một hiệp ước không gây hấn, được phê chuẩn bởi cơ quan lập pháp của hai nước và đưa vào nghị quyết của Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc. Iran từ bỏ yêu cầu không khả thi đòi các lực lượng vũ trang Mỹ phải rút hoàn toàn khỏi Trung Đông, nhưng hiệp ước không xâm lược sẽ bù đắp cho nhượng bộ này.

Nhưng trước mắt thời hạn cuối cho cuộc ngừng bắn hai tuần là ngày 22-4 cần được gia hạn, bởi ngần ấy những thương lượng phức tạp dễ hiểu là sẽ cần rất nhiều thời gian không có bom rơi đạn nổ.