Ảo giác điện thoại rung ở người trẻ

Trong một buổi sáng làm việc bình thường, Minh, 32 tuổi, rút điện thoại khỏi túi quần hơn 5 lần, do cảm nhận tiếng rung rõ rệt, nhưng khi bật màn hình, không có tin nhắn nào.

Minh, ở TP HCM, quản lý các chiến dịch truyền thông. Cấp trên của anh vốn có thói quen giao việc bất thình lình qua các ứng dụng chat từ sáng sớm đến tối muộn. Chậm trễ phản hồi chỉ vài phút đã có thể ảnh hưởng đến tiến độ dự án và đánh giá hiệu suất. Chiếc điện thoại trong túi quần trở thành một cảnh báo sống động trong đầu anh, luôn sẵn sàng phát tín hiệu khẩn cấp.

Lan, 27 tuổi, cũng trải qua điều tương tự nhưng theo một cách khác. Làm freelancer thiết kế đồ họa, thu nhập của chị phụ thuộc vào số dự án tiếp nhận. Khách hàng gửi yêu cầu chỉnh sửa hoặc chốt đơn hàng ở những khung giờ bất ngờ, đặc biệt vào buổi tối trước khi đi ngủ. Chị có thói quen ôm điện thoại trên giường, lướt mạng xã hội lẫn kiểm tra tin nhắn công việc. Mỗi khi có tiếng thông báo hoặc nhịp rung trên đệm, não bộ Lan liên tục diễn giải đó thành một yêu cầu gấp gáp hoặc một cơ hội kiếm thêm thu nhập.

Kể cả khi vừa tắt màn hình nhắm mắt được vài phút, hệ thần kinh của người phụ nữ vẫn ở chế độ "chờ mồi". Chị thường giật mình ngồi dậy trong vô thức, tim đập nhanh vì lo rằng vừa bỏ lỡ một phản hồi quan trọng.

"Một tiếng động từ xe cộ ngoài đường, tiếng quạt gió hay sự thả lỏng tự nhiên của cơ bắp khi vào giấc ngủ tôi đều nghe thành tiếng chuông báo tin nhắn", Lan tâm sự.

Thư mục "Công việc" của một nhân viên văn phòng phần lớn là các nền tảng mạng xã hội. Ảnh: Hồng Chiêu

Tình trạng của cả hai người là biểu hiện điển hình của hội chứng "Phantom Vibration Syndrome", hiện tượng không phải bệnh lý mà là kết quả của não bộ diễn giải sai các tín hiệu cảm giác. Theo Thạc sĩ tâm lý lâm sàng Vương Nguyễn Toàn Thiện, Giám đốc chuyên môn Trung tâm Tham vấn và Trị liệu Tâm lý Lumos, hiện tượng này không được xếp vào các rối loạn tâm thần hay nhận thức độc lập trong DSM-5-TR hay ICD-11. Bản chất của nó là một ảo giác xúc giác lành tính khi não bộ lầm tưởng các tín hiệu bình thường từ quần áo cọ xát hoặc cơ thể co thắt thành rung điện thoại.

Các nghiên cứu quốc tế ghi nhận khoảng 70% đến 90% người sử dụng điện thoại thông minh từng trải qua hiện tượng này ít nhất một lần. Tỷ lệ này đặc biệt cao ở nhân viên y tế, thực tập sinh, sinh viên và bác sĩ nội trú, những người phải trực dày đặc và liên tục kiểm tra thông báo.

Nguyên nhân cốt lõi bắt nguồn từ trạng thái cảnh giác quá mức kết hợp với áp lực phải phản hồi ngay tức khắc. Khi não bộ duy trì trạng thái chờ đợi liên tục, ngưỡng kích thích nhận biết thông báo bị hạ xuống rất thấp.

Bên cạnh đó, thói quen kiểm tra điện thoại không ngừng tạo ra một vòng lặp phần thưởng dopamine trong hệ thần kinh. Não bộ không bao giờ biết trước lần mở màn hình tiếp theo sẽ nhận được tin nhắn quan trọng hay không có gì cả. Sự không chắc chắn này kích thích dopamine hoạt động mạnh mẽ hơn so với phần thưởng cố định. Sau hàng nghìn lần lặp lại, chỉ cần một tiếng chuông, ánh sáng hay nhịp rung nhẹ cũng đủ kích hoạt phản xạ chuẩn bị hành động.

Về mặt lâm sàng, trạng thái cảnh giác quá mức thường gặp ở người bị rối loạn stress sau sang chấn (PTSD) hoặc rối loạn lo âu. Tuy nhiên, trong bối cảnh công nghệ hiện nay, rất nhiều người không mắc bệnh lý tâm thần vẫn xuất hiện trạng thái này. Hệ thần kinh giao cảm của họ hoạt động như đang trong tình trạng phải phản ứng với nguy cơ liên tục.

Điểm khác biệt cốt lõi giữa việc chờ tin nhắn công việc bình thường và hệ thần kinh rơi vào trạng thái cảnh giác quá mức nằm ở mức độ kiểm soát. Những người ở trạng thái này bị suy giảm khả năng tập trung sâu, liên tục nhìn vào màn hình dù vừa kiểm tra vài phút trước, luôn bồn chồn khi điện thoại im lặng và rất dễ cảm nhận nhầm các tín hiệu rung giả.

Nếu tình trạng kéo dài nhiều tháng, hệ thần kinh giao cảm bị duy trì ở trạng thái hoạt hóa cao hơn bình thường. Cơ thể rơi vào phản ứng "chiến hay biến" như đang trực chiến liên tục.

Hiện tượng này xuất hiện với tần suất dày đặc ở ba nhóm chính. Trước hết là những người làm việc phụ thuộc vào phản hồi tức thời như freelancer, kinh doanh online, nhân viên truyền thông, chăm sóc khách hàng hay bác sĩ trực. Đặc thù công việc của họ buộc não phải hình thành phản xạ luôn chờ thông báo.

Nhóm thứ hai là những người có nền tảng lo âu cao, người cầu toàn, người sợ bỏ lỡ cơ hội - não của họ vốn nhạy cảm với các tín hiệu đe dọa. Cuối cùng là thanh thiếu niên và người trẻ dưới 25 tuổi. Ở độ tuổi này, vùng vỏ não trước trán chịu trách nhiệm kiểm soát xung động chưa hoàn thiện nên dễ bị các cơ chế phần thưởng thao túng.

Mặc dù không phải bệnh lý, ông Thiện cho rằng tần suất dày đặc của hội chứng này phản ánh mức độ stress và sự quá tải của hệ thần kinh. Những người gặp phải thường bị giảm khả năng tập trung, suy giảm trí nhớ làm việc, tăng cảm giác lo âu, dễ cáu gắt và đối mặt với nguy cơ kiệt sức.

Về mặt sinh lý, nồng độ hormone stress cortisol duy trì ở mức cao làm nhịp tim khó ổn định và suy giảm khả năng tự thư giãn của cơ thể. Tiếp xúc kéo dài với stress mạn tính và mất ngủ có thể gây ra những thay đổi chức năng ở vỏ não trước trán, hạch hạnh nhân và hồi hải mã. Điều này đặc biệt ảnh hưởng đến chất lượng giấc ngủ.

Việc kiểm tra điện thoại sát giờ ngủ khiến hệ thần kinh giao cảm chưa kịp hạ nhiệt để chuyển sang trạng thái nghỉ ngơi. Não vẫn tiếp tục lắng nghe môi trường, dẫn đến việc diễn giải sai các tín hiệu nhỏ thành thông báo. Người ngủ bị đánh thức ngay trong giai đoạn ngủ nông. Khi tình trạng này lặp lại, cơ thể bị cản trở bước vào giấc ngủ sâu. Hệ quả là dù ngủ đủ số giờ, người dùng vẫn thức dậy mệt mỏi, uể oải và thiếu năng lượng vào sáng hôm sau.

Để hệ thần kinh giao cảm phục hồi, ông Thiện cho rằng người dùng cần điều chỉnh thói quen từng bước. Chỉ sau vài ngày cắt giảm các thông báo không cần thiết, mức độ bồn chồn đã giảm bớt đáng kể.

Sau khoảng 2 đến 4 tuần duy trì các thói quen lành mạnh như không dùng điện thoại trước khi ngủ, ấn định khung giờ kiểm tra tin nhắn và tăng cường vận động hoặc thiền định, hệ thần kinh bắt đầu thích nghi và phục hồi nhận thức rõ rệt. Những người có nền tảng lo âu sâu sắc hoặc lệ thuộc thiết bị nghiêm trọng có thể cần vài tháng và sự hỗ trợ từ các chuyên gia tâm lý.

"Điện thoại chỉ là công cụ hỗ trợ cuộc sống chứ không phải thiết bị điều khiển hệ thần kinh. Không nên để mỗi tiếng thông báo quyết định trạng thái cảm xúc của mình," ông Thiện nói.

Chủ động tạo ra những khoảng thời gian không phản hồi ngay trong ngày sẽ giúp não bộ học lại rằng không phải mọi tín hiệu đều khẩn cấp. Khả năng tập trung, cảm giác bình an và một giấc ngủ sâu đều bắt đầu từ việc lấy lại quyền quyết định sự chú ý của chính mình, giúp hệ thần kinh có cơ hội trở về trạng thái cân bằng tự nhiên.

Mỹ Ý