7 hours ago
3
Tiến sĩ, đại biểu Quốc hội Trịnh Thị Tú Anh cho rằng với cháu bé 4 tuổi tại Hà Nội, trước đó là bé gái 8 tuổi tại TP.HCM, hay bé trai 3 tuổi bị ghim đinh vào đầu, mỗi trường hợp đều phản ánh một mô thức giống nhau đến đáng sợ. Đó là đứa trẻ hoàn toàn phụ thuộc và bất lực, người có nghĩa vụ bảo vệ chính là người gây ra bạo lực và hệ thống xung quanh không phát hiện, hoặc phát hiện quá muộn để cứu vãn.
3 khoảng trống
Tiến sĩ, đại biểu Quốc hội Trịnh Thị Tú Anh
* Có một thực tế phần lớn các vụ bạo hành trẻ em thời gian qua đều xảy ra trong phạm vi gia đình hoặc nơi ở khép kín, khiến việc phát hiện gặp nhiều khó khăn. Trẻ nhỏ lại hoàn toàn lệ thuộc vào người lớn nên không có khả năng phản kháng hay cầu cứu. Thực trạng này đặt ra câu hỏi phải chăng đang có những khoảng trống đáng lo ngại trong môi trường sống, giáo dục và cơ chế bảo vệ trẻ em hiện nay?
- Bạo hành trong gia đình có đặc tính phân biệt với hầu hết các dạng bạo lực khác là xảy ra trong không gian được che chắn bởi quan niệm về sự riêng tư gia đình.
Đây là một quan niệm vừa có giá trị văn hóa chính đáng, vừa bị lạm dụng để che giấu tội ác. Đứa trẻ bị bạo hành, đặc biệt khi còn quá nhỏ, không có ai để cầu cứu bởi người các em phụ thuộc hoàn toàn về ăn uống, chỗ ở và cảm xúc chính là người đang gây hại cho các em. Đây là một bẫy cấu trúc, không phải chỉ là bất hạnh cá nhân.
Bẫy đó được vận hành bởi ít nhất ba khoảng trống song song tồn tại trong hệ thống hiện nay. Khoảng trống đầu tiên là năng lực nhận diện. Giáo viên mầm non và tiểu học là những người tiếp xúc thường xuyên nhất với trẻ em ngoài gia đình, nhưng tại phần lớn địa phương, họ chưa được đào tạo bài bản để phân biệt dấu hiệu bạo hành.
Vết thương ở vị trí bất thường, hành vi thu mình đột ngột, biểu hiện sợ hãi không có nguyên nhân rõ ràng với những chấn thương thông thường của trẻ nhỏ. Cán bộ y tế cơ sở cũng vậy. Chính những người có thể phát hiện sớm nhất lại thiếu công cụ và quy trình để làm điều đó.
Khoảng trống thứ hai là chuẩn mực xã hội. Quan niệm "con tôi, tôi dạy" vẫn ăn sâu trong một bộ phận không nhỏ người Việt Nam, kể cả ở thành thị có học thức. Hàng xóm nghe thấy tiếng khóc, nhìn thấy vết bầm, nhưng ngại can thiệp vì sợ "dây vào chuyện người ta".
Đây không phải thái độ vô cảm mà là kết quả của một chuẩn mực xã hội lâu đời chưa được thay thế bởi chuẩn mực mới rằng bảo vệ trẻ em là trách nhiệm của cộng đồng, không phải quyền riêng của gia đình.
Khoảng trống thứ ba là thể chế tuyến đầu. Cán bộ bảo vệ trẻ em cấp xã theo thiết kế của Luật Trẻ em 2016 là người chịu trách nhiệm theo dõi và can thiệp tại cơ sở. Song ở phần lớn địa phương chỉ là một người kiêm nhiệm nhiều đầu việc.
Không có đủ thời gian để theo dõi các gia đình nguy cơ cao, và thường không có thẩm quyền thực tế để can thiệp khẩn cấp ngay cả khi đã phát hiện nguy hiểm. Kết quả là hệ thống bảo vệ trẻ em trên thực tế vận hành theo chế độ phản ứng sau sự kiện, nghĩa là gần như luôn đến muộn.
Cần nói thêm rằng những khoảng trống này không phải do thiếu luật. Kiến trúc pháp lý của Việt Nam về bảo vệ trẻ em nhìn chung là đủ. Vấn đề nằm ở khoảng cách giữa văn bản và năng lực thực thi thực tế. Khoảng cách đó, nếu không được đo lường và thu hẹp một cách có chủ đích, sẽ tiếp tục tạo ra những bi kịch như chúng ta đang chứng kiến.
Không phải thiếu luật
* Có thực tế nhiều hành vi bạo lực lại được ngụy biện dưới danh nghĩa "dạy con", "uốn nắn trẻ", trong khi thực chất đã vượt xa giới hạn của quyền giáo dục con cái và có dấu hiệu rõ ràng của hành vi hành hạ, ngược đãi trẻ em. Bà suy nghĩ gì về thực tế này?
- Lập luận "tôi chỉ đang dạy con" là lập luận xuất hiện trong hầu hết các vụ bạo hành gia đình và không riêng ở Việt Nam. Nó phản ánh một nhập nhằng có thật giữa quyền giáo dục con cái và hành vi xâm hại. Đồng thời cho thấy ranh giới đó, dù đã được pháp luật xác định, chưa được nội tâm hóa đủ sâu trong nhận thức xã hội.
Về phía pháp lý, ranh giới đó không hề mơ hồ. Luật Trẻ em nghiêm cấm mọi hành vi bạo lực, lạm dụng với trẻ em dưới bất kỳ danh nghĩa nào. Bộ luật Hình sự hiện hành, quy định tội hành hạ người lệ thuộc tại điều 140 với khung hình phạt tăng nặng khi nạn nhân dưới 16 tuổi và tội cố ý gây thương tích tại điều 134. Tòa án đã xử nhiều vụ theo các điều này. Vấn đề không phải là thiếu luật.
Vấn đề nằm sâu hơn khi nhiều người lớn thực sự tin rằng đánh đập là phương pháp giáo dục hợp lệ. Thành ngữ "thương cho roi cho vọt" không chỉ là câu nói mà dường như trở thành một hệ giá trị được thế hệ này truyền sang thế hệ khác, được hợp thức hóa bởi trật tự gia đình Nho giáo và chưa bao giờ được thay thế bởi một hệ giá trị mới đủ mạnh.
Điều đáng lo ngại hơn là những người từng bị bạo hành khi còn nhỏ có nguy cơ cao hơn trở thành người bạo hành trong chính gia đình của mình. Đây là một vòng lặp thế hệ mà nghiên cứu tâm lý học phát triển đã ghi nhận ở nhiều nền văn hóa khác nhau.
4 tầng bảo vệ
* Trẻ em là một trong những nhóm đối tượng yếu thế cần được bảo vệ. Vậy để hạn chế thấp nhất tình trạng bạo hành trẻ em, chúng ta cần làm gì thưa bà?
- Bạo hành trẻ em là hậu quả của sự thất bại đồng thời trên nhiều tầng: gia đình thiếu năng lực - hỗ trợ, cộng đồng thiếu cơ chế - ý thức phát hiện, hệ thống nhà nước thiếu nhân lực tuyến đầu - tốc độ can thiệp. Giải pháp đơn lẻ ở bất kỳ tầng nào cũng sẽ thất bại nếu không có phối hợp đồng bộ.
Ở tầng phòng ngừa, trọng tâm phải là thay đổi thực chất năng lực nuôi dạy con của cha mẹ, đặc biệt là các nhóm nguy cơ cao như cha mẹ trẻ lần đầu sinh con, cha mẹ đơn thân, người chăm sóc thay thế trong các gia đình tái hôn. Không phải bằng tờ rơi hay buổi tuyên truyền một lần mà bằng các chương trình có nội dung khoa học, có đo lường kết quả, được triển khai liên tục qua hệ thống y tế cơ sở và nhà trường.
Ở tầng phát hiện sớm, cần thiết lập nghĩa vụ báo cáo bắt buộc và kèm chế tài rõ ràng khi không thực hiện cho các nhóm chuyên môn thường xuyên tiếp xúc với trẻ. Đó là giáo viên mầm non và tiểu học, bác sĩ và điều dưỡng nhi khoa, cán bộ y tế thôn bản.
Luật Trẻ em đã có quy định về trách nhiệm thông báo nhưng chế tài với người bỏ qua trách nhiệm đó còn mờ nhạt. Cần lấp khoảng trống này. Kinh nghiệm ở nhiều quốc gia cho thấy phần lớn các vụ bạo hành nghiêm trọng đều có dấu hiệu cảnh báo trước. Đồng thời đều có người nhìn thấy nhưng không hành động vì không biết mình có nghĩa vụ pháp lý phải hành động.
Ở tầng thể chế, lực lượng cán bộ bảo vệ trẻ em cấp xã cần được chuyên nghiệp hóa thực chất. Hiện nay đây là vị trí kiêm nhiệm ở hầu hết địa phương, với thẩm quyền pháp lý không đủ để can thiệp khẩn cấp.
Cần học từ mô hình của Hàn Quốc và Phần Lan, nơi nhân viên công tác xã hội bảo vệ trẻ em là vị trí chuyên trách, được đào tạo bài bản. Cùng với có thẩm quyền pháp lý rõ ràng để tách trẻ khỏi môi trường nguy hiểm khi cần mà không phải chờ qua nhiều tầng thủ tục hành chính làm chậm phản ứng.
Ở tầng pháp lý, cần rà soát và rút ngắn quy trình đưa trẻ ra khỏi môi trường nguy hiểm trong trường hợp khẩn cấp. Hiện tại quy trình này còn phức tạp và kéo dài, trong khi cửa sổ an toàn của trẻ có thể đóng lại rất nhanh. Đây là điểm mà lập pháp có thể, cần điều chỉnh để cân bằng giữa quyền của cha mẹ và quyền sống của đứa trẻ. Khi hai quyền đó xung đột, quyền sống của trẻ phải được đặt lên trước.
Không để lặp lại bi kịch
Khi nhìn vào hành trình của người mẹ trong vụ án bạo hành bé gái 4 tuổi tử vong, bà Trịnh Thị Tú Anh nói thấy hiện rõ một vòng lặp bi kịch. Sinh ra trong hoàn cảnh khó khăn, sớm thiếu vắng sự chăm sóc của cha mẹ và chỉ được đi học đến lớp 1, lớp 2.
Với hoàn cảnh, trình độ thấp như vậy khiến người phụ nữ này đã lớn lên mà thiếu đi những "màng lọc" quan trọng về nhận thức và kỹ năng sống.
Khi một đứa trẻ trưởng thành trong sự bỏ rơi, trình độ, nhận thức thấp khiến họ dễ mang theo những lỗ hổng tâm lý lớn khi bước vào vai trò làm cha mẹ. Việc thiếu đi một hình mẫu về lòng yêu thương và sự bảo bọc từ bé khiến họ dễ lạc lối trong việc thiết lập một điểm tựa đạo đức cho chính gia đình mình.
* Phó chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội TẠ VĂN HẠ:
Phát hiện sớm, can thiệp sớm
Cần thấy rõ công tác phát hiện sớm các vụ bạo hành trẻ em và can thiệp ở cơ sở còn nhiều hạn chế. Một đứa trẻ bị bạo hành trong thời gian dài thường có dấu hiệu bất thường, nhưng nhiều trường hợp hàng xóm, cộng đồng, thậm chí người thân biết mà im lặng, hoặc chính quyền cơ sở chưa kịp thời can thiệp.
Cơ chế bảo vệ trẻ em ở một số nơi còn hình thức, đội ngũ làm công tác trẻ em ở cơ sở còn mỏng, thiếu kỹ năng, thiếu điều kiện hoạt động.
Do vậy, muốn ngăn chặn tình trạng này thì không chỉ dừng ở xử lý nghiêm sau khi vụ việc xảy ra, mà quan trọng hơn là phải xây dựng được cơ chế phòng ngừa hiệu quả. Nâng cao trách nhiệm của gia đình, cộng đồng và chính quyền cơ sở. Đồng thời, phát hiện sớm, can thiệp sớm để không một trẻ em nào phải sống trong bạo lực và sợ hãi ngay trong chính mái nhà của mình.
* Thứ trưởng Bộ Y tế NGUYỄN TRI THỨC:
Phòng bạo hành trẻ em bằng "phân nhóm nguy cơ"
Ngày 8-5, Thứ trưởng Bộ Y tế Nguyễn Tri Thức đã đến thăm bệnh nhi N.G.K. (sinh năm 2024) bị mẹ và người tình bạo hành tại xã Hòa Hiệp (TP.HCM), đang được điều trị tại Bệnh viện Nhi đồng 1.
Để ngăn chặn bạo hành trẻ em, thứ trưởng Bộ Y tế nhấn mạnh điều quan trọng hơn hết là vẫn phải có giải pháp căn cơ và mang tính dự phòng để các vụ việc bạo hành trẻ em như vậy không xảy ra nữa.
Đó mới là trách nhiệm lớn nhất của xã hội. Điều này đòi hỏi phải có sự phối hợp liên ngành giữa các bộ, ngành, địa phương và các tổ chức xã hội. Ông Thức dẫn chứng, hiện nay nhiều nước trên thế giới có một mô hình rất hay là "phân nhóm nguy cơ".
Họ phân loại trẻ em theo các mức độ nguy cơ bị bạo hành: cực cao, rất cao, cao, trung bình và thấp. Khi một trường hợp được xếp vào nhóm nguy cơ rất cao, cả hệ thống xã hội sẽ cùng vào cuộc.
Cụ thể hơn, khi một em bé được đưa vào nhóm "nguy cơ cao" hoặc "rất cao" thì chính quyền địa phương sẽ kích hoạt cơ chế theo dõi sát sao, gần giống như "báo động đỏ". Họ thăm hỏi thường xuyên, giám sát liên tục. Khi chính quyền địa phương thường xuyên xuất hiện thì người có ý định bạo hành cũng sẽ e ngại hơn.
* Ông ĐẶNG HOA NAM (nguyên Cục trưởng Cục Trẻ em, Phó chủ tịch Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam):
Người dân cần gọi Tổng đài 111 khi phát hiện trẻ có nguy cơ bị bạo lực
Theo ông Đặng Hoa Nam, thực tế vẫn còn những trường hợp hàng xóm, giáo viên hay nhân viên y tế nhận thấy dấu hiệu bất thường nhưng không báo cơ quan chức năng, dẫn đến hậu quả nghiêm trọng.
Ông cũng chỉ ra khoảng cách giữa quy định và thực thi pháp luật khi hầu như chưa có trường hợp nào bị xử lý vì hành vi biết mà không tố giác bạo hành trẻ em.
Để người dân mạnh dạn lên tiếng, ta cần làm tốt hơn công tác truyền thông, giám sát việc tiếp nhận và xử lý thông tin tố giác để tạo niềm tin rằng mọi phản ánh đều được xử lý nghiêm túc.
Bảo vệ trẻ em không thể chỉ dừng ở những bản án nghiêm khắc sau mỗi vụ việc, mà phải bắt đầu từ hệ thống bảo vệ đủ mạnh tại cộng đồng, nơi những dấu hiệu nguy hiểm đầu tiên cần được phát hiện và ngăn chặn kịp thời. Ông gợi ý người dân cần gọi Tổng đài 111 khi phát hiện trẻ có nguy cơ bị bạo lực, xâm hại. "Thông tin báo cáo đều được bảo mật và cơ quan chức năng sẽ có biện pháp can thiệp kịp thời", ông khẳng định.
Tiếng khóc xé lòng sau cánh cửa phòng trọ
Công an lấy lời khai với Bàn Thị Tâm (vụ bé gái B.T.H. 4 tuổi tử vong sau thời gian dài bị mẹ đẻ và cha dượng bạo hành) - Ảnh: CAND
Phố Nguyễn Khả Trạc, phường Phú Diễn, Hà Nội là tuyến phố sầm uất với nhiều ngôi nhà cao tầng. Ngay mặt đường, căn nhà số 35 - nơi xảy ra sự việc cháu bé 4 tuổi bị bạo hành đến tử vong - nhìn bên ngoài không khác nhiều so với những ngôi nhà xung quanh.
Nhưng sau đó là một không gian hoàn toàn khác. Bên trong, ngôi nhà được chia thành nhiều phòng nhỏ, nối với nhau bằng hành lang hẹp và thiếu ánh sáng tự nhiên. Các phòng chủ yếu lấy sáng, lấy gió qua khoảng thông tầng nhỏ chạy dọc căn nhà.
Phòng xảy ra vụ việc nằm trên tầng 2, ở vị trí khuất, chỉ có một ô cửa kính hướng ra khoảng không, lấy gió trời, bị che kín bằng bìa các tông, khiến không gian luôn tối và bí bách. Trong căn phòng mới sửa lại, bà Đoàn Thị Hải Thanh, tổ phó tổ dân phố số 4 Mai Dịch, phường Phú Diễn, cho biết sau khi nhận tin báo về vụ việc, bà cùng công an và UBND phường Phú Diễn có mặt tại hiện trường để xác minh.
Đại diện phường và tổ dân phố sau đó tới bệnh viện thăm hỏi, hỗ trợ viện phí cho cháu bé. "Khi vào gặp bác sĩ, chúng tôi cùng phường hỗ trợ viện phí nhưng đến chiều hôm sau, cháu đã không còn. UBND phường Phú Diễn và tổ dân phố đã làm tất cả thủ tục, đưa cháu về quê và chia buồn hỗ trợ gia đình một phần hương nhang", bà Thanh nghẹn ngào.
Theo bà Thanh, căn phòng trọ nơi cháu bé sinh sống có bốn người lớn, sinh hoạt khá khép kín, các thành viên làm nghề shipper, bán hàng nên thường đi sớm về muộn, không giao du với hàng xóm xung quanh.
Thời điểm xảy ra vụ việc, bên trong căn phòng này không có giường, chỉ có hai tấm đệm đặt sát nhau trên nền nhà. "Cháu bé không được đi học, lại bị nhốt trong phòng, nên những người sống trong tòa nhà này cũng không biết", bà thông tin.
Qua lời kể của hàng xóm, họ từng nghe tiếng trẻ con khóc nhưng chỉ nghĩ là bố mẹ dọa con, không trực tiếp nhìn thấy cảnh bạo hành nên tưởng là dọa, hay quát con. Sau sự việc đáng tiếc này, tổ dân phố sẽ vận động các chủ nhà trọ, khách thuê trọ thực hiện khai báo đầy đủ các thành viên trong gia đình với chính quyền khi tới tạm trú trên địa bàn, cùng với đó khi thấy những người ở cạnh mình có biểu hiện khác lạ cần báo với tổ dân phố hoặc công an.
Sau sự việc cháu bé 4 tuổi bị bạo hành dẫn đến tử vong, UBND phường Phú Diễn đã yêu cầu phòng chuyên môn rà soát, thống kê trẻ có nguy cơ rơi vào hoàn cảnh đặc biệt, nhất là trẻ sống trong môi trường thiếu an toàn để hỗ trợ, can thiệp. Phòng văn hóa - xã hội và công an phường, trạm y tế, nhà trường, tổ dân phố duy trì cơ chế tiếp nhận thông tin 24/24h với các vụ việc liên quan đến trẻ em.
Tăng cường tuyên truyền, phổ biến pháp luật về trẻ em, phòng chống bạo lực gia đình, tiếp nhận thông tin qua ứng dụng công dân số iHanoi hay Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111. Công an phường có trách nhiệm chỉ đạo công an khu vực, lực lượng tham gia bảo vệ an ninh trật tự tại cơ sở tăng cường rà soát, xử lý nghiêm hành vi bạo hành, xâm hại, bỏ mặc trẻ em và công khai điện thoại trực ban để tiếp nhận phản ánh.
Nhiều nơi từ chối nghe máy từ Tổng đài 111
Trao đổi với Tuổi Trẻ, đại diện phụ trách Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 cho hay tổng đài chịu trách nhiệm tiếp nhận thông tin, chuyển tuyến để giải cứu, tư vấn và hỗ trợ cho trẻ em và các nạn nhân mua bán người trong quá trình di cư, trở về và tái hòa nhập.
Tổng đài là đường dây khẩn cấp hoạt động 24/24h, miễn phí và tất cả các ngày trong tuần, có nhiệm vụ tiếp nhận, xử lý thông tin, thông báo, tố giác nguy cơ, hành vi xâm hại trẻ em từ cơ quan, tổ chức, cơ sở giáo dục, gia đình, cá nhân qua điện thoại cũng như kiểm tra thông tin tố giác ban đầu.
Những thông tin về trẻ em có nguy cơ bị xâm hại sẽ ngay lập tức được chuyển tới các cá nhân, cơ quan có chức năng bảo vệ trẻ em.
Theo Cục Bà mẹ và Trẻ em, Bộ Y tế hiện nay tổng đài cũng gặp một số khó khăn trong can thiệp, hỗ trợ cho trẻ khi kết nối với cán bộ địa phương trong việc can thiệp, hỗ trợ cho trẻ em bị xâm hại.
Nhiều cán bộ địa phương từ chối nghe máy hoặc tắt máy khi thấy số điện thoại của Tổng đài 111 gọi tới. Điều này khiến công tác xác minh, can thiệp, hỗ trợ cho trẻ gặp nhiều khó khăn. Cục cũng đề nghị các địa phương xây dựng chính sách bố trí người làm công tác bảo vệ trẻ em cấp xã, có đường dây nóng bảo vệ trẻ em hoạt động 24/7 để tiếp nhận, xử lý kịp thời, phòng chống bạo lực, xâm hại trẻ em.
Kinh nghiệm quốc tế về chống bạo hành trẻ em
- Thụy Điển: Là quốc gia đầu tiên trên thế giới ban hành lệnh cấm toàn diện mọi hình thức trừng phạt thể xác đối với trẻ. Trước đó nước này chỉ dừng lại ở phạm vi trường học và trung tâm chăm sóc trẻ. Năm 1979, Quốc hội Thụy Điển bỏ phiếu thông qua điều khoản sửa đổi Bộ luật Trẻ em và Cha mẹ (Children and Parent Code), cấm mọi hình thức trừng phạt thể chất lẫn lạm dụng tinh thần trẻ em.
Luật quy định: "Trẻ em có quyền được chăm sóc, an toàn và nuôi dưỡng tốt. Trẻ em phải được đối xử với sự tôn trọng và không được chịu đựng hình phạt thể chất hoặc bất kỳ sự đối xử hạ nhục nào".
- Na Uy: Là một trong những quốc gia sớm theo chân Thụy Điển và có hệ thống bảo vệ trẻ em toàn diện nhất thế giới. Năm 1987, Na Uy sửa đổi Luật Cha mẹ và Trẻ em (Parent and Child Act 1981), quy định rõ: "Trẻ em không được phép bị bạo lực hoặc bị đối xử theo bất kỳ cách nào gây hại hoặc đe dọa đến sức khỏe thể chất hay tinh thần".
Năm 2010, Quốc hội Na Uy làm rõ thêm rằng lệnh cấm áp dụng với cả hình phạt thể xác trong việc nuôi dạy con cái - tức là ngay cả một cái tát thiếu tôn trọng cũng bị coi là phạm pháp.
- Hàn Quốc: Hệ thống bảo vệ trẻ em Hàn Quốc được khởi động bằng việc sửa đổi Luật Phúc lợi trẻ em năm 2000, quy định vai trò của các cơ quan bảo vệ trẻ trong việc bảo vệ trẻ bị bạo hành và truy tố người gây hại. Tiếp đó, Đạo luật về các trường hợp đặc biệt liên quan đến trừng phạt tội phạm bạo hành trẻ em được ban hành tháng 1-2014, có hiệu lực tháng 9 cùng năm, siết chặt hình phạt với người bạo hành và hạn chế quyền tiếp cận trẻ em của họ.
Năm 2021, Hàn Quốc tiến thêm một bước khi sửa đổi Luật Dân sự, chính thức xóa bỏ "quyền kỷ luật" con cái của cha mẹ - đặt dấu chấm hết cho quan niệm coi bạo lực là công cụ nuôi dạy con hợp lệ.
