Bảo vệ tác quyền trong kỷ nguyên AI: Đừng để nghệ sĩ Việt sáng tạo trong thế yếu

Nhưng ở chiều ngược lại, nguy cơ bị AI xâm phạm bản quyền, "luộc" tác phẩm số trên không gian mạng cũng tăng theo cấp số nhân.

Đây cũng là một trong những câu chuyện được đặt ra tại hội thảo "Tham vấn ý kiến đóng góp cho dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa" khu vực miền Nam hôm 10-8 tại Đại học Văn hóa TP.HCM. 

Các chia sẻ không chỉ dừng lại ở việc làm sao để sáng tạo nhiều hơn, mà là làm sao bảo vệ được "tài sản trí tuệ" của nghệ sĩ trong kỷ nguyên AI.

Từ "đường cao tốc" đến nguy cơ bị "luộc" tác phẩm số

Phát biểu dẫn đề tại hội thảo, ông Nguyễn Mạnh Cường - Phó chủ tịch UBND TP.HCM - nhấn mạnh: "Công nghiệp văn hóa không thể bứt phá nếu tách rời khỏi không gian mạng. 

Động lực tăng trưởng mới nằm ở sự kết hợp giữa nội dung văn hóa và công nghệ hiện đại (AI, Big Data, Blockchain). Chuyển đổi số chính là "đường cao tốc" ngắn nhất để đưa văn hóa Việt Nam ra thế giới".

Tuy nhiên, với các nghệ sĩ và doanh nghiệp sáng tạo nội dung số, "đường cao tốc" này lại chứa đựng nhiều rủi ro. 

Chỉ sau vài giây nạp dữ liệu (data input), các công cụ AI sáng tạo (Generative AI) có thể học quét toàn bộ phong cách, hoa văn di sản, nhạc điệu hay nét vẽ đặc trưng của một nghệ sĩ để tạo ra hàng ngàn sản phẩm "na ná" mà không mất một đồng bản quyền.

Thực tế tại Việt Nam hiện nay, quy trình đăng ký bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ (IP) truyền thống thường kéo dài hàng tháng, thậm chí hàng năm. 

Bà Mai Đỗ - Mai Gallery/Sài Gòn Open City - đã chia sẻ khá nhiều câu chuyện đau lòng về các nguy cơ bị "luộc" tác phẩm số và mong muốn Luật Phát triển công nghiệp văn hóa có thể rút ngắn thời gian thực hiện thủ tục tự tuyên bố bản quyền xuống 7-10 ngày. 

Bởi theo bà, như hiện tại, đến khi nghệ sĩ cầm được giấy chứng nhận bản quyền trên tay thì tác phẩm số của họ đã bị sao chép, thương mại hóa tràn lan trên các nền tảng xuyên biên giới. Sự khập khễnh giữa tốc độ sáng tạo/sao chép số (tính bằng giây) và tốc độ thực thi pháp lý (tính bằng tháng) đang khiến người sáng tạo nội địa luôn ở thế yếu.

Bài học quản lý AI và hạ tầng bản quyền số tự động

Nhìn ra các quốc gia lân cận trong khu vực, việc xây dựng hành lang pháp lý gắn liền với hạ tầng công nghệ để bảo vệ ngành sáng tạo nội địa đã được triển khai từ sớm. 

Hàn Quốc hiện tại đã xây dựng xong mô hình hạ tầng dữ liệu và bản quyền số quốc gia. Giờ đây, họ không chỉ phát triển K-Content mà còn xây dựng hệ thống K-Copyright Protection Agency. Họ ứng dụng công nghệ mạng xã hội và AI để rà soát tự động (auto-scanning) vi phạm bản quyền trên phạm vi toàn cầu 24/7. 

Đồng thời, Ủy ban Bản quyền Hàn Quốc đã ban hành bộ hướng dẫn bản quyền AI rất rõ ràng: Tác phẩm do AI tạo ra 100% không được công nhận bản quyền, nhưng dữ liệu sáng tạo của con người dùng để huấn luyện AI phải được trả phí fair-use.

Trung Quốc thì đã có cơ chế gắn nhãn định danh và truy xuất nguồn gốc. Từ năm 2023, Cơ quan Quản lý không gian mạng Trung Quốc (CAC) đã bắt buộc tất cả các sản phẩm do Generative AI tạo ra phải được gắn nhãn chìm (watermark/metadata) không thể xóa. 

Điều này giúp cơ quan quản lý và nghệ sĩ dễ dàng truy xuất xem mô hình AI đó có "học chui" dữ liệu nghệ thuật của họ hay không để tiến hành xử phạt.

Trong khi đó, Singapore đưa cơ chế thử nghiệm pháp lý (Sandbox) vào lĩnh vực công nghiệp văn hóa số. Họ cho phép doanh nghiệp dùng dữ liệu văn hóa để huấn luyện AI dưới mục đích nghiên cứu, nhưng khi thương mại hóa sản phẩm AI đó, phải có sự đồng ý và chia sẻ doanh thu với chủ sở hữu tác phẩm gốc.

Lời giải cho Luật Phát triển công nghiệp văn hóa Việt Nam

Từ thực tiễn trong nước và kinh nghiệm quốc tế, các đại biểu tại hội thảo ngày 10-8 đã đưa ra những kiến nghị mang tính bước ngoặt để đưa vào dự thảo luật. 

Như đề xuất của giới mỹ thuật và sáng tạo thì luật cần rút ngắn thời gian cấp chứng nhận bản quyền số xuống còn 7 - 10 ngày làm việc, ứng dụng công nghệ Blockchain hoặc Mã định danh kỹ thuật số (Digital ID) để xác lập quyền sở hữu ngay thời điểm tác phẩm ra mắt.

Tiến sĩ Lê Văn Út - Phó hiệu trưởng phụ trách nghiên cứu khoa học Đại học Hoa Sen - góp ý xây dựng hạ tầng dữ liệu văn hóa quốc gia có bảo vệ. 

Theo đó, Nhà nước cần đứng ra xây dựng các bộ dữ liệu văn hóa chuẩn hóa (hoa văn di sản, âm nhạc dân tộc, dữ liệu mỹ thuật) để cung cấp cho doanh nghiệp công nghệ nội địa. 

Doanh nghiệp khai thác dữ liệu này để huấn luyện AI phải trả phí thông qua Quỹ Phát triển công nghiệp văn hóa, từ đó tái đầu tư cho cộng đồng nghệ nhân và nghệ sĩ.

Cơ chế quản lý thử nghiệm (Sandbox) cho sản phẩm văn hóa số cũng được nhiều đại biểu đề xuất. Cơ chế này cho phép các mô hình kinh doanh mới như triển lãm thực tế ảo, bán tác phẩm nghệ thuật số (NFTs/Digital Collectibles), livestream biểu diễn đa nền tảng được vận hành trong một hành lang pháp lý linh hoạt nhưng có sự giám sát của Nhà nước để chống thất thu thuế và vi phạm bản quyền.

Sáng tạo trong kỷ nguyên AI là cuộc chơi về tốc độ và công nghệ. Đã đến lúc Luật Phát triển công nghiệp văn hóa Việt Nam không chỉ "quản lý" bằng các quy định hành chính thủ công mà phải tạo ra một "khiên bảo vệ kỹ thuật số" đủ mạnh, giúp nghệ sĩ Việt tự tin bước vào không gian mạng toàn cầu mà không sợ bị "mất trắng" đứa con tinh thần của mình.