Béo phì không chỉ do 'ăn nhiều - ít vận động'

Thừa cân, béo phì gia tăng nhanh

Tại Việt Nam, theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO), khoảng 19,5% dân số, tương đương gần 20 triệu người đang ở tình trạng thừa cân, béo phì (BMI từ 25kg/m² trở lên). Tỉ lệ béo phì cũng tăng nhanh trong những năm gần đây, từ 2,6% năm 2010 lên 3,6% năm 2014, tương đương mức tăng 38%, thuộc nhóm cao nhất khu vực Đông Nam Á.

Dự báo đến năm 2035, tỉ lệ béo phì ở người trưởng thành tại Việt Nam có thể tăng với tốc độ 6,3% mỗi năm, còn ở trẻ em lên tới 9,8% mỗi năm.

Không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe cá nhân khi làm tăng nguy cơ mắc các bệnh không lây nhiễm như đái tháo đường, ung thư, bệnh tim mạch hay bệnh hô hấp, béo phì còn làm giảm chất lượng sống, tác động đến tâm lý và các mối quan hệ xã hội của người bệnh.

Chia sẻ tại chương trình trực tuyến do Cục Quản lý khám chữa bệnh, Bộ Y tế phối hợp tổ chức nhằm tuyên truyền về bệnh lý béo phì tại Việt Nam, ThS.BS Trương Lê Vân Ngọc - Trưởng phòng nghiệp vụ, Cục Quản lý khám chữa bệnh (Bộ Y tế) - cho hay béo phì đang trở thành vấn đề sức khỏe đáng lo ngại, đặc biệt tại các đô thị lớn.

Bà dẫn chứng tại một số khu vực đô thị, tỉ lệ thừa cân, béo phì đã ở mức rất cao. "Ví dụ, tại TP.HCM tỉ lệ đã vượt trên 50%, còn tại Hà Nội khoảng 41%. Với những địa phương có tỉ lệ cao như vậy, cần những biện pháp can thiệp mạnh mẽ và quyết liệt hơn", bà Ngọc nói.

Theo bà, việc nhiều người cho rằng béo phì chỉ do ăn nhiều, ít vận động là cách nhìn đơn giản hóa một vấn đề y học phức tạp. Thực tế béo phì chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố như di truyền, nội tiết, môi trường sống, chế độ dinh dưỡng, thói quen sinh hoạt và cả các yếu tố xã hội.

"Trẻ em sinh ra đều xứng đáng có một khởi đầu công bằng và cơ hội phát triển như mọi người dân. Tuy nhiên sự gia tăng béo phì đang tác động tiêu cực đến sức khỏe thể chất và tinh thần của trẻ, đồng thời làm gia tăng các bệnh mạn tính không lây trong suốt quá trình phát triển", bà Ngọc nhấn mạnh.

Để hỗ trợ điều trị, năm 2022 lần đầu tiên tại Việt Nam, Bộ Y tế đã ban hành hướng dẫn chính thức về chẩn đoán và điều trị béo phì. Hướng dẫn này bao gồm các biện pháp thay đổi lối sống, chế độ dinh dưỡng, tăng cường vận động, sử dụng thuốc và trong một số trường hợp có thể cần đến can thiệp phẫu thuật.

Hiện Bộ Y tế đang tiếp tục phối hợp với các hội chuyên ngành để cập nhật hướng dẫn điều trị béo phì cho người lớn, cũng như xây dựng hướng dẫn riêng cho trẻ em và vị thành niên.

Không chỉ là vấn đề "ăn nhiều - ít vận động"

PGS.TS Hồ Thị Kim Thanh - Giám đốc Trung tâm Y học gia đình và Chăm sóc sức khỏe cộng đồng, Bệnh viện Đại học Y Hà Nội - cho biết một trong những rào cản lớn trong phòng chống béo phì là nhận thức chưa đúng của cộng đồng.

"Phần lớn người thừa cân, béo phì ở Việt Nam cho rằng đây chỉ là vấn đề hình thể và có thể tự quản lý. Nhiều người tự tìm cách điều trị dựa trên truyền miệng hoặc mách bảo lẫn nhau, trong khi hiệu quả và độ an toàn của các phương pháp này không được kiểm chứng", bà Thanh nói.

Một lầm tưởng khác là chỉ cần ăn kiêng và tập luyện nghiêm ngặt sẽ giải quyết được tình trạng béo phì. 

Thực tế khi lượng năng lượng nạp vào giảm mạnh, cơ thể có thể kích hoạt cơ chế thích nghi để tiết kiệm năng lượng. Khi quay lại chế độ ăn bình thường, cân nặng dễ tăng trở lại, hiện tượng thường được gọi là "hiệu ứng quả lắc".

Theo thống kê, khoảng một nửa số cân nặng đã giảm có thể tăng lại trong vòng hai năm và hơn 80% có thể tăng lại trong vòng năm năm.

"Các biện pháp thay đổi lối sống thường chỉ giúp giảm cân ở mức khiêm tốn, khoảng 3 - 5% cân nặng. Vì vậy để kiểm soát cân nặng bền vững và cải thiện sức khỏe, nhiều trường hợp cần thêm các liệu pháp hỗ trợ như điều trị bằng thuốc", bà Thanh cho biết.

Bà cũng cảnh báo nhiều phương pháp giảm béo tại spa chủ yếu tác động lên lớp mỡ ngoại vi, có thể giúp vòng eo nhỏ lại nhanh chóng nhưng không làm giảm mỡ nội tạng, yếu tố liên quan chặt chẽ đến nguy cơ bệnh tật.

Theo Liên đoàn Béo phì thế giới, béo phì được định nghĩa là một bệnh mạn tính, có tính tái phát và tiến triển. Vì vậy mục tiêu điều trị không chỉ là giảm cân, mà còn phòng ngừa biến chứng lâu dài.

"Béo phì là một bệnh lý và đã là bệnh thì cần được điều trị. Người bệnh cần được nhân viên y tế đánh giá toàn diện để cân đối giữa nguy cơ và lợi ích, từ đó có chỉ định điều trị cá thể hóa, bao gồm thay đổi lối sống, dùng thuốc hoặc phẫu thuật", bà Thanh nhấn mạnh.

Theo các chuyên gia, việc phát hiện và điều trị sớm không chỉ giúp kiểm soát cân nặng mà còn giảm nguy cơ tiến triển thành các bệnh mạn tính như đái tháo đường, tăng huyết áp hay bệnh tim mạch, những gánh nặng lớn đối với sức khỏe cộng đồng trong tương lai.