BHXH TỰ NGUYỆN: Điểm tựa cho lao động tự do

Với nhiều tiểu thương, người làm nghề tự do, BHXH tự nguyện là cách "để dành" cho tương lai, tạo điểm tựa khi không còn khả năng lao động.

Linh hoạt, dễ tiếp cận

Triển khai từ năm 2008, BHXH tự nguyện mở rộng cơ hội tham gia cho khu vực phi chính thức, với mức đóng linh hoạt theo thu nhập và quyền lợi hưởng lương hưu khi đủ điều kiện.

Theo BHXH Việt Nam, đến hết tháng 3-2026, cả nước có khoảng 21,66 triệu người tham gia BHXH (tăng hơn 15% so với cùng kỳ); trong đó, BHXH tự nguyện đạt khoảng 2,5 triệu người. Số lượng tham gia tăng cho thấy niềm tin của người dân vào hệ thống an sinh ngày càng được củng cố.

Đáng chú ý, Luật BHXH năm 2024 đã giảm thời gian đóng tối thiểu để hưởng lương hưu từ 20 năm xuống còn 15 năm, tạo điều kiện cho người tham gia muộn hoặc có quá trình đóng gián đoạn. Cùng với đó, việc bổ sung trợ cấp thai sản 2 triệu đồng/con giúp chính sách trở nên gần gũi hơn với đời sống. Ngoài lương hưu, người tham gia còn được cấp thẻ BHYT với mức chi trả 95% chi phí khám, chữa bệnh, góp phần giảm gánh nặng tài chính khi tuổi cao.

Nhân viên BHXH tỉnh Hưng Yên tư vấn cho người dân về chính sách BHXH

Thời gian qua, nhận thức về BHXH tự nguyện trong nhóm lao động phi chính thức đang dần thay đổi. Với nhiều người, việc tham gia không còn là lựa chọn xa vời mà trở thành cách chủ động tích lũy, hướng tới lương hưu và bảo đảm cuộc sống khi về già. Đây cũng là "điểm tựa" quan trọng, giúp người cao tuổi có thu nhập ổn định và được chăm sóc sức khỏe thông qua BHYT.

Tại nhiều địa phương, việc vận động người dân tham gia BHXH tự nguyện được triển khai linh hoạt, phù hợp điều kiện thực tế. Trường hợp chị Nguyễn Thu Hà (45 tuổi, TP Hà Nội) là một ví dụ. Là lao động tự do với thu nhập bấp bênh, chị từng gián đoạn tham gia do khó khăn kinh tế. Gần đây, sau khi được tư vấn về các chính sách hỗ trợ mới, chị quyết định quay lại.

Chọn mức thu nhập đóng 7 triệu đồng/tháng, nhờ hỗ trợ từ ngân sách, số tiền chị thực đóng chỉ còn khoảng 1,5 triệu đồng. "Tôi xem đây là khoản tích lũy cho tương lai. Có lương hưu, có BHYT, mình sẽ đỡ phụ thuộc vào con cái khi về già" - chị Hà nói.

Tại Quảng Ninh, chị Trần Thu Lan (42 tuổi) cũng quay lại hệ thống sau thời gian gián đoạn. Lựa chọn mức đóng phù hợp, mỗi tháng chị chỉ phải đóng hơn 500.000 đồng nhờ chính sách hỗ trợ. "Đóng ít nhưng đều, quan trọng là giữ được thời gian để sau này có lương hưu" - chị bày tỏ.

Trong khi đó, chính sách mới về thai sản cũng bắt đầu đi vào cuộc sống. Ôm con trai mới sinh, chị Nguyễn Minh Phương (TP Hà Nội) xúc động khi nhận 2 triệu đồng trợ cấp từ BHXH tự nguyện. Tham gia hơn 5 năm qua, dù thu nhập không ổn định, vợ chồng chị vẫn duy trì đóng đều đặn. Tuy khoản hỗ trợ không lớn nhưng rất kịp thời, giúp gia đình chị có thêm chi phí chăm con nhỏ.

Hướng tới bền vững

Tại Quảng Ninh, nhờ các chính sách hỗ trợ đồng bộ, số người tham gia BHXH tự nguyện tăng nhanh trong thời gian qua. Đến hết tháng 2-2026, toàn tỉnh có gần 49.000 người tham gia, tăng hơn 11.000 người so với cùng kỳ năm trước (đạt khoảng 90% kế hoạch). Năm 2026, địa phương tiếp tục đặt mục tiêu mở rộng diện bao phủ, trong đó BHXH tự nguyện là trọng tâm, hướng tới nhóm lao động khu vực phi chính thức.

Phó Giám đốc BHXH tỉnh Quảng Ninh Nguyễn Huy Thông cho biết ngành đang tập trung vận động những người từng tham gia nhưng gián đoạn quay trở lại hệ thống. "Đây là nhóm đã hiểu chính sách, chỉ cần tháo gỡ khó khăn và tăng cường tư vấn là có thể tiếp tục tham gia. Hiện Quảng Ninh đặt mục tiêu phát triển thêm khoảng 10.000 người tham gia BHXH tự nguyện trong năm nay, góp phần mở rộng độ bao phủ an sinh xã hội" - ông Thông nói.

Tại một số địa phương, công tác tuyên truyền được triển khai linh hoạt, sát thực tế. Thời gian qua, BHXH tỉnh Hưng Yên tổ chức ra quân vận động người dân tham gia BHXH tự nguyện, BHYT hộ gia đình. Các nhóm tuyên truyền trực tiếp đến khu dân cư, chợ, hộ kinh doanh nhỏ lẻ để tư vấn, giải thích quyền lợi và mức hỗ trợ. Ngay trong ngày ra quân, hàng trăm người dân đã đăng ký tham gia, cho thấy hiệu quả của cách làm "đi từng ngõ, gõ từng nhà".

Không chỉ từ cơ quan chức năng, chính sách còn lan tỏa qua người dân. Tại nhiều khu dân cư, những người đã tham gia trở thành "kênh tuyên truyền" gần gũi, chia sẻ kinh nghiệm thực tế, từ đó thu hút thêm nhiều lao động tự do chủ động tham gia.

Tại Hà Nội, các đơn vị cơ sở cũng đẩy mạnh cách làm linh hoạt, bám sát địa bàn. Mô hình tuyên truyền trực tiếp tại phường Hoàn Kiếm mang lại kết quả tích cực, trong khi phường Tây Hồ tận dụng mạng xã hội, phát huy vai trò đoàn viên, thanh niên như "tuyên truyền viên số" để mở rộng độ phủ chính sách.

Đại diện BHXH TP Hà Nội cho biết việc đổi mới tuyên truyền, cải cách thủ tục và lấy người dân làm trung tâm đang góp phần nâng cao niềm tin, thúc đẩy người dân chủ động tham gia BHXH, BHYT.

GS-TS Giang Thanh Long, giảng viên cao cấp Trường Đại học Kinh tế Quốc dân, cho rằng Việt Nam cần tiếp tục mở rộng diện bao phủ BHXH theo hướng người cao tuổi có lương hưu, thay vì phụ thuộc vào trợ cấp xã hội. "An sinh xã hội cần được nhìn nhận là khoản đầu tư dài hạn. Nếu không chuẩn bị từ sớm, áp lực sẽ dồn lên ngân sách khi dân số già hóa nhanh" - ông nói.

Theo dự báo, đến năm 2049, Việt Nam có thể có khoảng 34 triệu người cao tuổi. Trong bối cảnh đó, việc mở rộng BHXH, nhất là BHXH tự nguyện, không chỉ giúp người dân chủ động bảo đảm cuộc sống khi về già mà còn góp phần giảm gánh nặng cho hệ thống an sinh.