Bỏ công chứng bắt buộc khi chuyển nhượng đất sẽ 'rất rủi ro'

Luật Đất đai hiện hành quy định hợp đồng chuyển nhượng, tặng cho, thế chấp, góp vốn bằng quyền sử dụng đất và tài sản gắn liền với đất phải được công chứng hoặc chứng thực, trừ một số trường hợp.

Tuy nhiên, trong dự thảo luật sửa đổi trình Quốc hội, nội dung này không còn được đề cập. Dự thảo chủ yếu quy định điều kiện người sử dụng đất phải có giấy chứng nhận, đất không có tranh chấp hoặc tranh chấp đã được giải quyết, quyền sử dụng đất không bị kê biên…

Đại biểu Nguyễn Thị Hồng Hạnh (đoàn TP.HCM)

ẢNH: MEDIA QUỐC HỘI

Thảo luận tại tổ chiều qua 19.8, đại biểu Nguyễn Thị Hồng Hạnh, Giám đốc Sở Tư pháp TP.HCM, cho rằng việc bỏ công chứng bắt buộc với các loại giao dịch nêu trên sẽ "rất rủi ro".

Bà Hạnh dẫn chứng Nghị quyết 21-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng về định hướng sửa đổi luật Đất đai và các luật liên quan, trong đó không đề cập đến việc bỏ công chứng, chứng thực.

Theo nữ đại biểu, dù cơ sở dữ liệu về tài sản, nhân thân ngày càng hoàn thiện, song không có nghĩa là có thể đảm bảo an toàn pháp lý cho các bên. Công chứng, chứng thực vẫn giữ vai trò quan trọng, nhất là trong việc xác nhận ý chí tự nguyện, trong khi đó cơ sở dữ liệu dù đầy đủ cũng không thể xác định được trạng thái này.

"Đất đai đôi khi là tài sản cả một đời người mới có được", bà Hạnh nói, đồng thời đề nghị giữ quy định hiện hành để hạn chế rủi ro pháp lý mà người dân có thể phải gánh chịu.

Giám đốc Sở Tư pháp TP.HCM nhấn mạnh, việc cắt giảm thủ tục hành chính là cần thiết để tạo thuận lợi cho người dân, nhưng với những quy định liên quan trực tiếp đến an toàn pháp lý và quyền lợi của người dân thì nên giữ lại.

Phải có cơ chế bù đắp khoảng trống pháp lý có thể phát sinh

Luật sư Diệp Năng Bình, Đoàn luật sư TP.HCM, đánh giá về mặt tích cực, việc bỏ công chứng bắt buộc có thể giảm một tầng thủ tục trong giao dịch quyền sử dụng đất, tiết kiệm thời gian và chi phí tuân thủ cho người dân, doanh nghiệp. Nhất là khi giao dịch được thực hiện trên môi trường điện tử và hệ thống đăng ký đất đai đã được số hóa.

Tuy nhiên, không nên nhìn nhận công chứng đơn thuần là một thủ tục hành chính làm chậm giao dịch. Đây còn là một cơ chế phòng ngừa tranh chấp. 

Công chứng viên có chức năng kiểm tra giấy tờ, tư cách chủ thể, năng lực hành vi, ý chí tự nguyện của các bên và có thể từ chối công chứng đối với giao dịch có dấu hiệu vi phạm pháp luật. 

Hồ sơ công chứng đồng thời có giá trị chứng minh rất quan trọng khi sau này phát sinh tranh chấp về chữ ký, chủ thể giao dịch, ý chí của các bên hoặc tính xác thực của hợp đồng.

Vì vậy, rủi ro lớn nhất khi bỏ công chứng bắt buộc là giảm cơ chế kiểm soát pháp lý ngay tại thời điểm giao dịch được xác lập. Từ đó phát sinh việc giả mạo chữ ký, giả mạo giấy tờ, giả danh chủ sử dụng đất, các bên không thực sự tự nguyện giao kết hợp đồng...

"Việc giải quyết hậu quả của một giao dịch giả mạo thường phức tạp hơn rất nhiều so với chi phí công chứng ban đầu", ông Bình nói.

Vị luật sư cho rằng, nếu lựa chọn bỏ công chứng bắt buộc thì cần chuyển cơ chế bảo đảm an toàn pháp lý từ kiểm soát trước giao dịch sang kiểm soát bằng dữ liệu, đăng ký và hậu kiểm. 

Cơ quan đăng ký đất đai phải có khả năng kiểm tra hiệu quả tính hợp pháp của hồ sơ và tình trạng pháp lý của thửa đất. Hệ thống dữ liệu đất đai cần được hoàn thiện theo hướng có thể xác thực chủ thể, giấy chứng nhận, tình trạng tranh chấp, kê biên, thế chấp và các hạn chế đối với quyền sử dụng đất.

Đặc biệt, cần xây dựng cơ chế xác thực danh tính và ý chí giao dịch đủ mạnh, nhất là đối với giao dịch điện tử...

Liên quan nội dung này, Thanh Niên cũng từng ghi nhận nhiều ý kiến, cho rằng việc bỏ công chứng, chứng thực với một số giao dịch bất động sản cần được xem xét kỹ lưỡng.

Bà Trần Thị Hằng, Phó ban chuyên môn Hiệp hội Công chứng viên Việt Nam, nêu quan điểm điểm nghẽn thực sự khiến thủ tục đất đai bị kéo dài chưa hẳn ở công chứng, mà chủ yếu nằm ở các khâu như đăng ký biến động đất đai, thủ tục hành chính liên quan đến cấp giấy chứng nhận.

Do vậy, nếu mục tiêu là rút ngắn thời gian giải quyết thủ tục cho người dân thì việc tập trung vào khâu công chứng có thể chưa giải quyết đúng nguyên nhân gây chậm trễ.