Bố mẹ hết 'biết tuốt'

Từ khi biết kể lại về mình, những câu chuyện về con người luôn có nhân vật người lớn hiểu biết.

Người cha biết mùa màng. Người mẹ biết nuôi con. Người thợ biết nghề. Người buôn biết chợ. Mọi thứ ngoài kia có thể bất trắc - chiến tranh, đói kém, bão lũ, dịch bệnh - nhưng bên trong ngôi nhà, cánh đồng, cái chợ, vẫn còn một điểm tựa âm thầm: người lớn biết nhiều hơn trẻ nhỏ.

Nhưng ngay cả khi đó, họ cũng không thực sự biết tương lai. Người nông dân xưa không biết mùa sau có hạn hán hay không. Người đi biển xưa không biết sau đường chân trời là gì. Người sống giữa đại dịch hạch không biết mình có qua nổi mùa đông. Bất định chưa bao giờ vắng mặt trong đời người. Nó chỉ thường được che phủ bằng những câu chuyện đủ vững để người ta tiếp tục sống.

Cái mới của thời đại này không phải là bất định. Cái mới là: ảo tưởng người lớn hiểu biết đang bị bóc rất nhanh, rất công khai, ngay trước mặt con cái.

Trí tuệ nhân tạo (AI) là tên gọi mới nhất của cú bóc trần ấy. Lần đầu tiên trong nhiều thế hệ, người lớn không khỏi ngại ngùng khi phải trả lời "Bố không biết". Đứa trẻ ngày xưa sẽ ngoan ngoãn chấp nhận những vùng chưa tường minh của tri thức. Nhưng đứa trẻ nhanh nhẹn ngay nay có thể sẽ nhìn cha mẹ mình bằng chút thất vọng nhẹ, rồi đi tìm một chatbot AI, dù đáp án nhận được không chắc đã là chân lý.

"Bố không biết" nghe như một sự đầu hàng, khoảnh khắc người lớn thừa nhận mình không còn là tấm bản đồ như trước. Nhưng nghĩ kỹ hơn, đây không phải là sự thiếu hụt tri thức trong vai trò của người lớn, mà là sự trở về với bản chất thật của việc làm người.

Con người chưa từng hiểu biết trọn vẹn. Chúng ta chỉ có những tấm bản đồ chưa hoàn hảo, những câu chuyện đủ tốt để đi tiếp, những mô hình vừa đủ để sống qua mùa đông. Trẻ con ngày xưa tưởng cha mẹ biết hết không phải vì cha mẹ biết hết, mà vì thế giới thay đổi chậm hơn, và vì những khoảng trống của tri thức có thể được che bằng thói quen, truyền thống và thẩm quyền.

Ngày nay, lớp vỏ ấy mỏng đi. Không phải vì người lớn bỗng trở nên kém hơn tổ tiên mình, mà vì vận tốc của thay đổi lớn hơn, tri thức mới sản sinh nhanh và nhiều hơn bội phần.

Vấn đề là, điều trẻ con cần học không còn là cách đi tìm một người luôn biết. Điều chúng cần hơn là cách sống trong một thế giới mà ngay cả người lớn cũng phải học, phải sửa mình, phải bước tiếp khi trong tay không có bản đồ với những chỉ dấu rõ ràng.

Bởi vậy, có những lúc câu nói "Bố không biết" lại trở thành một món quà kỳ lạ. Nó không trao cho đứa trẻ câu trả lời mà cho đứa trẻ cách đứng trước những câu hỏi chưa có lời giải.

Suốt nhiều thế hệ, món quà mà cha mẹ trao cho con chủ yếu là câu trả lời. Làm nghề gì, cư xử ra sao, nên chọn con đường nào, nên tránh sai lầm nào. Trong một thế giới mà câu trả lời khan hiếm, ai nắm nhiều tri thức hơn thì có lợi thế.

Nhưng AI đã mở ra một miền thực tại khác hẳn. Câu trả lời bắt đầu dư thừa. Một chiếc điện thoại trên tay đứa trẻ có thể truy cập nhiều thông tin hơn cả kiến thức một gia đình từng tích lũy trong nhiều năm. Một chatbot có thể giải thích nhanh hơn, tổng hợp gọn hơn, kiên nhẫn hơn nhiều người lớn mệt mỏi sau một ngày dài.

Chính ở đây lộ ra một điều đáng suy nghĩ: khi câu trả lời trở nên dễ dàng hơn, thứ gì còn lại là quý giá?

Máy móc đang dần vượt qua con người trong việc đưa ra đáp án. Một hệ thống có thể đưa ra hàng nghìn đáp án trong vài giây nhưng nó không phải là kẻ sẽ sống với những hệ quả của các đáp án ấy.

Cỗ máy có thể nói cho một đứa trẻ biết bầu trời màu xanh vì hiệu ứng tán xạ nhưng không thể cho đứa trẻ thấy vẻ đẹp của một người cha dừng lại giữa bữa cơm, im lặng vài giây, rồi nói: "Bố không chắc. Để tối nay bố đọc thêm". Một mô hình có thể liệt kê mười nghề còn tồn tại sau hai mươi năm nữa nhưng không thể thay thế trải nghiệm của đứa trẻ thấy mẹ mình thừa nhận: "Mẹ chưa biết tương lai sẽ ra sao, nhưng mình sẽ học cách thích ứng".

Điều trẻ con nhìn thấy trong những khoảnh khắc ấy không phải là tri thức, mà là cách đối diện với điều mình chưa hiểu.

Trí tuệ nhân tạo làm lung lay một đặc quyền đã bền rất lâu: đặc quyền của người lớn như là nơi độc quyền câu trả lời. Nhưng điều này không làm nghèo đi của vai trò cha mẹ. Trái lại, nó có thể là lúc vai trò ấy trở nên tinh tế hơn. Bởi trong sâu thẳm, trẻ con không thực sự cần một người nắm tay chỉ việc, trả lời mọi thứ. Chúng cần một người đủ bình tĩnh để cùng bước đi qua phần chưa biết của thế giới.

Trong nhiều thế kỷ, giáo dục vận hành trong một thế giới mà tri thức chủ yếu đi một chiều từ người lớn sang trẻ con, từ thầy sang trò. AI đang thách thức giả định ấy. Có lẽ mục tiêu sâu xa của giáo dục thế kỷ XXI không còn là truyền đạt những đáp án đúng, mà là nuôi dưỡng những con người đủ năng lực phán đoán để phân biệt điều gì là thật, đủ trách nhiệm để lựa chọn điều gì là đúng, và đủ can đảm để bước tiếp khi câu trả lời vẫn còn nằm trong màn sương phía trước. Năng lực quan trọng nhất không phải biết nhiều hơn máy, mà là biết sống cùng sự không chắc chắn.

Cha mẹ vì thế có thể từ bỏ vị trí của "kẻ biết tuốt", để trở thành người đồng hành cùng trẻ - từng bước, từng bước - học cách sống, lựa chọn và trưởng thành giữa một thế giới luôn rộng lớn hơn những gì mình biết.

Lê Việt Anh