Chiếc USB lộ đề thi ở Pháp

Hơn 15 năm sống ở Pháp, vừa giảng dạy trong trường đại học, vừa có con học trong hệ thống giáo dục ở đây, tôi chứng kiến không ít câu chuyện liên quan đến gian dối thi cử.

Một trường hợp tôi nhớ rất rõ xảy ra tại trường trung học tư thục Công giáo, nơi con tôi theo học. Đây là ngôi trường có kỷ luật nghiêm, nhiều năm liền giữ vị trí cao trong tỉnh. Với những trường như vậy, danh tiếng và kết quả học tập của học sinh là điều được giữ gìn cẩn thận.

Ở Pháp, kỳ thi tốt nghiệp trung học, gọi là tú tài, là một cột mốc quan trọng, trong đó môn Triết là bài thi bắt buộc. Để chuẩn bị cho kỳ thi này, nhà trường tổ chức nhiều đợt thi. Điểm thi của học sinh được đưa vào hồ sơ ứng tuyển đại học hoặc các lớp dự bị đại học cho hệ thống trường lớn ở Pháp.

Trong một lần thi môn Triết, một hành vi gian lận đã bị phát hiện, bắt đầu từ sự bất cẩn của giáo viên.

Một cô giáo đưa USB cho một học sinh, tôi tạm gọi là A, để em sao chép tài liệu học tập. Tình cờ, trong USB có cả một file "đề thi". Không kiềm chế được tò mò, A mở ra xem. Sau đó, em gửi đề cho một nhóm bạn. Từ đó, đề được lan truyền rộng hơn. Có học sinh tin đó là đề thật. Có em nghĩ chỉ là một trò đùa.

Buổi thi diễn ra như dự kiến. Nhưng vì một vài học sinh không giấu được sự hớn hở trước "may mắn" bất ngờ này, câu chuyện cuối cùng cũng đến tai người có trách nhiệm.

Nhà trường phản ứng rất nhanh. Toàn bộ bài thi thử môn Triết đợt đó bị hủy. Học sinh phải thi lại, giáo viên phải chấm lại.

A bị triệu tập. Gia đình được mời lên làm việc. Sau nhiều cuộc trao đổi giữa nhà trường, phụ huynh và học sinh, em bị đình chỉ ba tuần trong thời gian chờ quyết định tiếp theo.

Bạn bè rất lo cho A. Điều các em sợ nhất là A bị đuổi học, khi chỉ còn ít tháng nữa là kết thúc mười hai năm phổ thông. Bởi các em hiểu rằng gian lận, trong môi trường ấy, không phải chuyện có thể bỏ qua.

Những học sinh đã nhận được đề không bị kỷ luật riêng lẻ. Theo cách các em giải thích, rất khó biết ai chủ động xin đề, ai chỉ vô tình nhận được, ai đã đọc, ai không đọc, và ai thực sự dùng thông tin đó trong bài làm. Trong một tình huống như vậy, nhà trường chọn cách hủy kết quả của cả khối và tổ chức thi lại, thay vì truy từng học sinh.

Cuối cùng, A không bị đuổi học. Nhưng sự việc này đã để lại dấu vết trong hồ sơ học bạ và trong cách thầy cô nhìn nhận em. Ở Pháp, khi xét tuyển vào đại học hoặc các lớp dự bị, điểm số quan trọng, nhưng những thầy cô xét tuyển cũng rất coi trọng nhận xét của nhà trường về thái độ, sự nghiêm túc và độ trung thực của học sinh.

Quyết định cuối cùng của Nhà trường tất nhiên vẫn gây tranh cãi, tùy vào góc nhìn, hoặc tùy vào lợi ích liên quan của từng cá nhân trong cuộc.

Nếu chỉ nhìn kỷ luật như một hình phạt, người ta dễ sa vào tranh luận "nặng quá" hay "nhẹ quá". Nhưng khi hiểu rằng mục tiêu là bảo vệ giá trị của kỳ thi và quyền lợi của những học sinh trung thực, cách nhìn sẽ thay đổi.

Xử lý một vụ gian lận cho tròn mọi nhẽ, hài lòng mọi phía là điều bất khả. Nhưng tôi hiểu rằng, Nhà trường không xử lý gian lận chỉ để trừng phạt người sai. Họ xử lý để những học sinh đã học nghiêm túc không phải cạnh tranh với những điểm số có được nhờ gian lận. Mục tiêu xử lý người sai cần song hành với việc bảo vệ quyền lợi của người làm đúng.

Giảng viên chúng tôi cũng luôn được nhắc nhở về sự công bằng trong kiểm tra và đánh giá. Gian lận là hành vi không thể xem nhẹ. Dù ở phổ thông hay đại học, Bộ Giáo dục Pháp đều có những quy định rõ ràng và nghiêm khắc.

Tùy tình huống và mức độ vi phạm, hình thức kỷ luật có thể khác nhau. Nhẹ thì là cảnh cáo, khiển trách. Nặng hơn là đình chỉ học tập trong một thời gian, đuổi học, hoặc trong những trường hợp nghiêm trọng, cấm đăng ký vào các cơ sở giáo dục công trong nhiều năm. Nhưng điểm chung là bài thi có gian lận sẽ không được công nhận.

Tôi từng chứng kiến những trường hợp luật được thực thi rất cụ thể. Một sinh viên dùng điện thoại để tìm câu trả lời trong bài thi cuối kỳ, bị phát hiện khi đáp án còn hiện trên màn hình, bị đình chỉ sáu tháng, kể cả kỳ thực tập ở công ty. Một sinh viên khác bị phát hiện điện thoại đang sáng trong giờ thi; dù không đủ bằng chứng cho thấy em đã gian lận, vẫn nhận mức kỷ luật sáu tháng treo, không được tới lớp.

Tôi cũng từng chấm những bài thi có kết quả vượt xa năng lực sinh viên thể hiện suốt học kỳ. Tôi đành mời một số sinh viên đến để trao đổi thêm về bài thi, nhiều em phản ứng, cho rằng như vậy là bất công. Tôi hiểu phản ứng ấy. Nhưng trong buổi gặp mặt ấy, chỉ cần hỏi kỹ một chút về những từ ngữ, khái niệm các em đã dùng trong bài là các em đã tỏ ra lúng túng.

Các cuộc gặp cũng là để tôi giải thích cho các em rằng: kiểm tra không chỉ là cho điểm, mà còn là bảo vệ giá trị của việc đánh giá và sự công bằng với những người học trung thực. Nếu tôi dung thứ cho những hành vi không trung thực, thì công bằng dành cho những người ngay thẳng ở đâu?

Trung thực trong thi cử không phải là một đòi hỏi đạo đức xa xỉ, mà là điều kiện tối thiểu để điểm số còn có ý nghĩa.

Nếu nguyên tắc ấy bị xem nhẹ, thi cử sẽ không còn là nơi đánh giá năng lực. Nó trở thành một cuộc thử tài che giấu. Và khi đó, điều mất đi không chỉ là sự công bằng của một kỳ thi, mà là niềm tin vào ý nghĩa của học tập.

Ngô Thị Phương Lê