Chuẩn hóa giảng viên đại học: Đừng úp chung vào một 'rọ'

Điều đáng ghi nhận của thông tư số 26 quy định chuẩn nghề nghiệp giảng viên đại học mà Bộ GD-ĐT vừa ban hành là cụ thể hóa điều kiện và tiêu chí phân hạng chức danh. Tuy nhiên, nội dung mô tả sự trưởng thành của nghề và phân biệt đặc thù của từng loại giảng viên thì còn nhiều điều cần bàn.

Dễ cào bằng

Thông tư mới muốn đặt lại mặt bằng chuẩn của đội ngũ giảng viên đại học. Hệ thống nào cũng cần chuẩn để tuyển dụng, sử dụng, bồi dưỡng và đánh giá. Việc nhấn vào liêm chính học thuật, công bằng với người học, trách nhiệm trong giảng dạy và nghiên cứu cũng là điều phải làm. Nhưng gọi văn bản này là "chuẩn nghề nghiệp giảng viên đại học" thì chưa thật trúng.

Một trong những điểm đáng bàn của thông tư này là ở phần đạo đức. Cả ba chức danh cùng dùng một bộ tiêu chuẩn đạo đức. Cách làm ấy chỉ đúng khi đặt ra mức sàn tối thiểu: đã làm nghề thì phải trung thực, công bằng, tôn trọng người học, giữ liêm chính học thuật. Nhưng nếu đã chia thành các nấc nghề nghiệp thì đạo đức nghề không thể đứng yên.

Người mới vào nghề và người đã ở bậc cao không thể chỉ khác nhau ở số bài báo, số đề tài hay số học viên hướng dẫn. Người đi lâu năm phải đủ đầy hơn ở bản lĩnh học thuật, ở sự công tâm, ở trách nhiệm nêu gương, ở khả năng giữ chuẩn và dìu dắt đồng nghiệp trẻ. 

Nếu không chỉ ra được các mức phát triển ấy thì chuẩn đạo đức mới dừng ở mức "không được sai", chứ chưa chạm tới độ chín của người làm nghề.

Một bất cập nữa là thông tư đang nhìn giảng viên như một khối khá đồng nhất. Thực tế không phải vậy. Giảng viên toán khác giảng viên ngoại ngữ. Giảng viên lý luận chính trị khác giảng viên giáo dục thể chất. Giảng viên nghệ thuật, kỹ thuật, y khoa lại càng khác...

Họ đều dạy học, nhưng lao động nghề nghiệp không giống nhau, cách thể hiện năng lực cũng không giống nhau. Có chỗ đòi hỏi chiều sâu tư duy khái niệm; có chỗ đặt nặng tương tác, thực hành, phát âm, xử lý tình huống; có chỗ nổi bật ở năng lực thị phạm, huấn luyện, bảo đảm an toàn; cũng có chỗ đòi hỏi khả năng gắn lý luận với thực tiễn.

Với giáo viên mầm non hay tiểu học, do hoạt động nghề tương đối thuần nhất, việc xây dựng chuẩn nghề nghiệp theo một mặt bằng chung còn có cơ sở. Nhưng ở giảng viên đại học, bản chất công việc phân hóa rất mạnh theo lĩnh vực chuyên môn, loại hình đào tạo và vai trò nghề nghiệp. 

Vì vậy, đặt tất cả vào một khung quá chung rồi chủ yếu lấy bằng cấp, chứng chỉ, bài báo, sách, đề tài ra đếm thì rất dễ cào bằng. Cách làm ấy thuận cho quản lý, nhưng xét về khoa học lao động việc làm lại không logic.

Không thể chỉ dựa vào minh chứng

Một chuẩn nghề nghiệp chỉ có giá trị khi từ đó có thể xác định tương đối rõ người làm nghề còn thiếu gì, cần bồi dưỡng gì và phát triển theo hướng nào. Nhưng khi nhiều nhóm giảng viên có bản chất công việc rất khác nhau lại bị đặt chung trong một chuẩn, nhu cầu học tập cũng trở nên mờ đi. Bồi dưỡng theo kiểu đó rất dễ thành đại trà, chung chung, học để đủ chứng chỉ theo chuẩn hơn là học đúng cái nghề của mình còn thiếu.

Vấn đề nằm ngay ở tư duy đếm minh chứng. Hạng càng cao thì số lượng hoạt động khoa học, bài báo, sách, hướng dẫn học viên càng tăng. Quản lý như vậy thì dễ, vì cái gì đếm được thì dễ xếp vào hồ sơ. 

Nhưng nghề giảng viên đại học đâu chỉ sống bằng thứ đếm được. Một bài báo yếu vẫn là bài báo. Một đầu sách ít giá trị sử dụng vẫn là đầu sách. Một đề tài nghiệm thu đạt yêu cầu chưa chắc nói nhiều về chất lượng học thuật. Khi chuẩn biến thành chuẩn hồ sơ, người giỏi nghề chưa chắc được nhìn đúng, còn người giỏi làm hồ sơ lại có thể đi nhanh hơn.

Nhìn ra bên ngoài, nhiều nước cũng chuẩn hóa đội ngũ giảng viên đại học, nhưng phần lớn đi theo khung năng lực, chuẩn kiểm định và trách nhiệm giải trình của cơ sở đào tạo. Họ để từng trường xây dựng yêu cầu cụ thể phù hợp với loại hình, lĩnh vực và mục tiêu đào tạo của mình; cơ quan quản lý giữ vai trò đặt ngưỡng chất lượng và buộc giải trình.

Cách làm này thừa nhận một điều rất cơ bản: giảng viên đại học không phải một khối đồng nhất, càng không thể chỉ quản lý bằng một logic áp chung rồi đem minh chứng ra đếm.

Vì vậy, giá trị của thông tư này là ở chỗ cố gắng dựng lại một mặt bằng chuẩn. Nhưng nếu xem đó là chuẩn nghề nghiệp đầy đủ thì chưa thuyết phục. Gọi đây là khung chuẩn chuyên nghiệp của giảng viên đại học có lẽ sát hơn còn chi tiết cụ thể chuẩn thì nên để chính nhà trường xây dựng.

Chuẩn hóa là cần nhưng chuẩn hóa không đồng nghĩa với cào bằng. Nếu cứ "úp chung một rọ", thứ ta có thể đạt được là sự gọn gàng trên giấy tờ, còn sự công bằng trong đánh giá và sự phát triển đúng của nghề thì chưa chắc.