Chuyên gia địa chất: 'Rồng đá' Lai Châu đặc biệt hiếm gặp

Dài khoảng 10 km, rộng 100-600 m và vẫn đang phát triển, "rồng đá" Nậm Vời được đánh giá đặc biệt hiếm gặp, có thể trở thành điểm nghiên cứu địa chất của thế giới.

Sau chuyến khảo sát khu vực lũ đá ở xã Lê Lợi, tỉnh Lai Châu, đoàn chuyên gia của Viện Các Khoa học Trái đất, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, đề xuất nghiên cứu bảo tồn, khai thác dòng lũ đá theo hướng du lịch địa chất. PGS.TS Vũ Cao Minh, thành viên đoàn chuyên gia, trả lời VnExpress về cơ thế hình thành, giá trị và cách ứng xử với dòng lũ đá.

- Ông đánh giá như thế nào về phát hiện địa chất "rồng đá" ở Lai Châu?

- Rồng đá là cách gọi của người dân, thực chất đó là dòng lũ bùn đá, đã hình thành và hoạt động gần 100 năm. Trên thế giới có nhiều dòng lũ bùn đá nổi tiếng như Illgraben ở Thụy Sĩ, Dongchuan ở Trung Quốc hay Tateyama ở Nhật Bản. Tuy nhiên, để vừa có quy mô lớn, vừa có cấu trúc hoàn chỉnh và hình thái trực quan như Nậm Vời thì rất hiếm gặp. Đó là lý do chúng tôi đánh giá đây là một phát hiện địa chất đáng chú ý.

Nếu chỉ nhìn vào chiều dài khoảng 10 km thì vẫn chưa nói hết giá trị của hiện tượng này. Điều khiến chúng tôi thực sự quan tâm là hình thái và quá trình phát triển của dòng lũ đá. Có thể hình dung nó giống như một cơ thể sống, cũng có quá trình hình thành, lớn lên, trưởng thành rồi dần già đi theo thời gian. Đây không phải là một cảnh quan "đóng băng" mà vẫn đang tiếp tục vận động. Với người quan sát thông thường, đó là một cảnh quan rất thú vị để khám phá. Còn với các nhà địa chất, đây là cơ hội hiếm có để theo dõi trực tiếp sự biến đổi của một dòng lũ bùn đá qua nhiều giai đoạn phát triển.

Tên gọi "rồng đá" của người dân địa phương cũng rất gợi hình. Quan sát từ trên cao có thể thấy khá rõ phần đầu, cổ, thân và đuôi. Đặc biệt nhất là khu vực đầu nguồn - nơi chúng tôi gọi là "miệng rồng". Sau mỗi trận mưa lớn, khu vực này tiếp tục sạt lở, cuốn theo hàng nghìn mét khối đất đá xuống hạ lưu. Hiện "miệng rồng" rộng khoảng 500 m, dài hơn một km và vẫn đang mở rộng, chỉ trong khoảng 5 năm gần đây đã phát triển thêm gần 50 m.

Về mặt địa chất, Nậm Vời còn hội tụ khá đầy đủ các bộ phận của một dòng lũ bùn đá hoàn chỉnh, từ khu vực phát sinh vật liệu, tuyến vận chuyển đến vùng bồi tích. Các bộ phận này phân bố khá hài hòa và dễ nhận diện ngoài thực địa.

PGS.TS Vũ Cao Minh. Ảnh: Nhân vật cung cấp

- "Rồng đá" được hình thành như thế nào và có ý nghĩa gì đối với nghiên cứu địa chất cũng như công tác phòng chống thiên tai?

- Bề mặt Trái đất luôn vận động. Có nơi nâng lên, có nơi hạ xuống; đồng thời cũng diễn ra quá trình san bằng địa hình khi đất đá ở vùng núi cao liên tục bị phong hóa, sạt lở rồi theo sông suối xuống vùng thấp. Dòng lũ bùn đá Nậm Vời chính là một biểu hiện rất điển hình của quá trình đó.

Không chỉ riêng Nậm Vời mà khu vực lân cận cũng xuất hiện nhiều hiện tượng địa chất tương tự. Nếu được khảo sát một cách hệ thống, đây sẽ là khu vực nghiên cứu rất có giá trị, giúp làm rõ cơ chế hình thành địa hình, quy luật phát triển của lũ bùn đá cũng như sự tiến hóa của cảnh quan miền núi. Những kết quả nghiên cứu này không chỉ có ý nghĩa học thuật mà còn góp phần nâng cao năng lực dự báo, cảnh báo và phòng tránh các tai biến địa chất.

Thực tế, khu vực Nậm Vời từng nhiều lần chịu tác động của sạt lở và lũ bùn đá, khiến hơn 100 hộ dân phải di dời khỏi vùng nguy hiểm. Điều đó cho thấy nghiên cứu hiện tượng này không chỉ nhằm thỏa mãn tri thức khoa học mà còn gắn trực tiếp với mục tiêu giảm thiểu rủi ro cho cộng đồng.

Các đỉnh núi sạt lở tạo ra lũ đá ở Nậm Vời. Ảnh: Viện Các khoa học Trái đất

- Ngoài để nghiên cứu khoa học, "rồng đá" Nậm Vời có thể mang lại những giá trị gì?

- Nhiều quốc gia đã biến những khu vực từng xảy ra thiên tai thành điểm nghiên cứu, giáo dục và du lịch. Có nơi bảo tồn các chứng tích sau động đất để giúp cộng đồng hiểu rõ hơn sức mạnh của thiên nhiên; có nơi khai thác chính các hiện tượng địa chất đang hoạt động như núi lửa hay lũ bùn đá.

Tôi từng tham quan khu vực núi lửa Owakudani ở Nhật Bản. Điều tạo nên sức hút của nơi này không chỉ là cảnh quan mà còn là cách họ quy hoạch rất bài bản, từ hệ thống cáp treo, đường đi, điểm quan sát đến các bảng giới thiệu và thông tin khoa học. Du khách không chỉ đến để ngắm cảnh mà còn hiểu được quá trình hình thành và hoạt động của núi lửa.

Theo tôi, Nậm Vời hoàn toàn có thể tham khảo mô hình này. Tuy nhiên, mục tiêu không phải là khai thác du lịch đơn thuần mà là xây dựng một không gian kết hợp giữa nghiên cứu khoa học, giáo dục cộng đồng và trải nghiệm thiên nhiên. Khi đó, một khu vực từng được xem là điểm nóng về thiên tai có thể trở thành nơi giúp mọi người hiểu hơn về Trái đất, về biến đổi địa hình cũng như cách con người ứng xử với thiên nhiên.

Nếu làm tốt, "rồng đá" không chỉ là một điểm tham quan mà còn có thể trở thành "lớp học địa chất ngoài trời", nơi học sinh, sinh viên, các nhà khoa học và du khách cùng tiếp cận kiến thức thông qua những gì thiên nhiên đang thể hiện.

Vị trí khu vực "rồng đá" trên ảnh vệ tinh.

- Chính quyền, người dân nên ứng xử như thế nào với "rồng đá" Nậm Vời?

- Theo tôi, việc đầu tiên không phải là xây dựng hạ tầng du lịch mà là tiếp tục điều tra, khảo sát và nghiên cứu chi tiết để làm rõ hơn các giá trị khoa học của khu vực. Đồng thời, cần thiết lập hệ thống quan trắc, theo dõi diễn biến của dòng lũ đá, lượng mưa và các yếu tố địa chất liên quan để phục vụ cả nghiên cứu lẫn cảnh báo sớm.

Song song với đó là bảo vệ rừng đầu nguồn, giữ gìn cảnh quan và hạn chế những tác động làm thay đổi địa hình khi chưa có quy hoạch khoa học. Chỉ khi kiểm soát được rủi ro thì việc khai thác mới thực sự bền vững.

Điều may mắn là "rồng đá" Nậm Vời không tồn tại đơn lẻ mà nằm trong một không gian hội tụ nhiều giá trị về địa chất, thiên nhiên, lịch sử và văn hóa. Du khách không chỉ được khám phá dòng lũ đá mà còn có thể trải nghiệm cảnh quan Pú Đao, tìm hiểu đời sống của đồng bào dân tộc Mảng và tham quan bia Lê Lợi. Nếu được quy hoạch đúng hướng, nơi đây có thể hình thành một quần thể du lịch đặc sắc của Lai Châu.

Dòng lũ đá tại Nậm Vời. Ảnh: Viện Các khoa học Trái đất

Hiện đã có một số nhà khoa học quốc tế đến khảo sát bước đầu và mong muốn quay trở lại nghiên cứu sâu hơn. Chúng tôi cũng hy vọng sẽ có thêm nhiều chuyên gia từ các nước có kinh nghiệm nghiên cứu lũ bùn đá cùng tham gia, để Nậm Vời không chỉ trở thành điểm đến hấp dẫn mà còn đóng góp thêm những hiểu biết mới cho cộng đồng khoa học thế giới.

Theo tôi, giá trị lớn nhất của "rồng đá" không chỉ là một phát hiện địa chất hiếm gặp. Quan trọng hơn, đây có thể trở thành mô hình đầu tiên ở Việt Nam chuyển đổi một khu vực chịu tác động mạnh của thiên tai thành không gian nghiên cứu, giáo dục và phát triển du lịch sinh thái gắn với bảo tồn thiên nhiên, văn hóa bản địa và sinh kế bền vững cho người dân.

Gia Chính