Công nghệ cứu mạng 4 phi công Mỹ trong vụ tiêm kích đâm nhau

Ghế phóng Martin-Baker giúp 4 phi công Mỹ thoát hiểm trong vụ tiêm kích EA-18G va chạm, nâng tổng số người được cứu mạng lên 7.820.

Khi biểu diễn tại căn cứ không quân Mountain Home ở bang Idaho hôm 17/5, hai tiêm kích EA-18G Growler thuộc Phi đoàn Tấn công Điện tử số 129 hải quân Mỹ đã va chạm và dính chặt với nhau, xoay vòng mất kiểm soát rồi bắt đầu rơi tự do. Cả 4 phi công đều phóng ghế thoát hiểm an toàn, một người trong đó bị thương nhẹ và đang điều trị tại bệnh viện.

Video hiện trường cho thấy hai máy bay dính chặt với nhau sau va chạm, xoay vòng mất kiểm soát rồi bắt đầu rơi tự do. 4 vụ nổ nhỏ xảy ra khi ghế phóng kích hoạt, giúp các phi công rời xa máy bay và bung dù an toàn.

"Cả 4 phi công đều thoát hiểm thành công nhờ ghế phóng US14A. Tổng số người được cứu mạng: 7.820", nhà sản xuất Martin-Baker thông báo, đề cập mẫu ghế được sử dụng trên tiêm kích EA-18G.

Martin-Baker là công ty sản xuất ghế phóng và thiết bị an toàn hàng không có trụ sở tại Anh, được coi là nhà tiên phong trong lĩnh vực chế tạo ghế thoát hiểm cho phi công. Doanh nghiệp này tuyên bố đã cung cấp hơn 90.000 sản phẩm cho 93 lực lượng không quân trên khắp thế giới.

Tim Clark, kỹ sư tư vấn về ghế thoát hiểm và từng làm việc 7 năm ở Martin-Baker, cho biết hệ thống ghế phóng của hãng được điều khiển bằng kỹ thuật số, phải thực hiện hàng loạt thao tác chỉ trong tích tắc.

Quy trình bắt đầu khi phi công kéo cần phóng ghế, thường nằm ở giữa hai đùi. Dây đai sẽ thít chặt và rút ngắn để cố định họ vào ghế, nhằm tránh chấn thương khi rời khỏi máy bay. Tùy vào mẫu máy bay, kính buồng lái sẽ được hất văng ra xa hoặc bị phá vỡ bằng dây nổ gắn sẵn, nhằm tạo đường thoát ly an toàn.

Liều phóng sơ cấp ở dưới ghế sẽ đẩy cả cụm thiết bị và phi công lên cao khoảng 3 m so với buồng lái, sau đó rocket kích hoạt và hoạt động trong khoảng 0,2 giây để đưa phi công lên độ cao đủ để bung dù.

Nhiệm vụ của ghế phóng lúc này chưa kết thúc, do phi công có thể phải rời máy bay ở tốc độ cận âm hoặc thậm chí là siêu âm. "Nếu bung dù ở tốc độ trên 1.120 km/h, toàn bộ xương trong cơ thể sẽ gãy do lực tác động quá lớn. Hệ thống phải sử dụng một dù hãm cỡ nhỏ để ổn định và giảm tốc độ xuống còn khoảng 480 km/h", Clark cho hay.

Chỉ khi đó, dù chính mới kích hoạt. Các chốt trên dây đai an toàn sẽ tự động rút ra, tách ghế phóng khỏi phi công và để người này từ từ đáp xuống mặt biển hoặc mặt đất. Bộ thiết bị sinh tồn gắn cùng có bè cứu sinh và nó sẽ tự động được bơm phồng nếu chạm nước.

"Chúng tôi tối ưu hóa từng giai đoạn theo sức chịu đựng tối đa của con người. Đây không phải trải nghiệm dễ chịu, song mục tiêu là đưa phi công rời khỏi ghế mà không bị thương", Clark nói.

Các mẫu ghế phóng hiện đại của phương Tây và Nga đều cho phép thoát hiểm ở độ cao 0 m và tốc độ 0 km/h, thay vì yêu cầu máy bay duy trì độ cao và tốc độ tối thiểu để kích hoạt an toàn như những thế hệ đầu tiên. Điều này giúp tỷ lệ sống sót khi sử dụng ghế phóng hiện đại là hơn 90%, theo báo Times của Anh.

Quy trình phóng ghế thoát hiểm trên máy bay. Đồ họa: Times

Các mẫu ghế phóng mới nhất được thiết kế tinh vi hơn, sử dụng hàng loạt cảm biến và bộ xử lý độc lập để điều chỉnh cách phóng theo tình huống thực tế.

"Độ cao và tốc độ bay sẽ được tính đến. Ví dụ, nếu di chuyển với tốc độ 640 km/h ở độ cao 4.600 m thì phi công còn rất nhiều thời gian, nên ghế sẽ được phóng nhẹ nhàng hơn và toàn bộ quy trình sẽ chậm lại. Nếu ở tốc độ 1.120 km/h và độ cao khoảng 60 m, hệ thống sẽ thực hiện mọi bước ở tốc độ tối ưu. Ghế sẽ tự chọn phương pháp an toàn nhất", Clark cho hay.

Ghế phóng của Martin-Baker không rẻ, mỗi chiếc có giá khoảng 670.000 USD.

Michael O'Donnell, cựu quan chức Cơ quan Hàng không Liên bang Mỹ, cho biết hành động phóng ghế khiến phi công phải chịu gia tốc cực lớn, có thể cao gấp 20 lần trọng lực Trái Đất, đủ để làm cơ thể bị lùn đi vài cm trong thời gian nhất định.

"Có khả năng cao là phi công sẽ bất tỉnh sau khi quá trình phóng hoàn tất và chỉ tỉnh lại khi tiếp đất", ông nói.

Chuyên gia hàng không Jeff Guzzetti cũng chỉ ra rằng phóng ghế thoát hiểm luôn tiềm ẩn rủi ro, không phải lúc nào cũng thành công. "Trạng thái của máy bay, cũng như địa hình xung quanh có thể gây nguy hiểm. Ngay cả khi mọi thứ diễn ra suôn sẻ, phi công vẫn có nguy cơ chấn thương lưng. Chỉ riêng lực đẩy cực mạnh của ghế phóng cũng gây chèn ép cột sống", Guzzetti nói.

Chris Stricklin, phi công tiêm kích F-16 gặp nạn tại triển lãm hàng không ở Idaho hồi năm 2003, phải phóng ghế ở độ cao hơn 40 m, chưa đầy một giây trước khi máy bay đâm xuống đất. Vụ phóng không làm ông bất tỉnh, nhưng va chạm mạnh khi tiếp đất khiến Stricklin lệch 13 đốt sống, gãy ba xương sườn và chảy máu tai.

"Tôi đã sống sót sau tình huống vốn dĩ không thể sống nổi", Stricklin nhớ lại.

Vụ thử nghiệm ghế phóng dành cho tiêm kích F-35. Ảnh: Martin-Baker

Theo chuyên gia Guzzetti, cả hai tổ bay Growler đều thoát hiểm an toàn trong sự việc ngày 17/5 là điều đáng kinh ngạc, do những vụ va chạm trên không thường đi kèm nguy cơ tổ lái bất tỉnh hoặc thiệt mạng ngay khi máy bay đâm vào nhau, cũng như không thể phóng ghế do máy bay bị hư hại.

Ông cho rằng hai tiêm kích EA-18G va vào nhau ở tốc độ tương đối chậm, đồng thời vị trí dính với nhau vẫn đủ khoảng trống để kích hoạt ghế phóng ở máy bay bên dưới. "Thật ấn tượng khi chứng kiến cảnh đó. Có vẻ hai tiêm kích đã đâm vào nhau theo cách rất đặc biệt. Điều đó nhiều khả năng đã cứu mạng họ", Guzzetti nói.

Phạm Giang (Theo Times, PBS, War Zone)