“Cuộc đua khốc liệt” vào lớp 10: Để không còn kỳ thi “nghiệt ngã" (Bài cuối)

Áp lực tuyển sinh lớp 10 nhiều năm qua luôn là nỗi trăn trở của hàng nghìn phụ huynh, học sinh tại các đô thị lớn, khi cuộc cạnh tranh vào trường công lập ngày càng khốc liệt. Trong bối cảnh đó, nhiều chuyên gia giáo dục cho rằng muốn giảm áp lực thi cử cần thay đổi tư duy “chuộng trường công”, xóa bỏ định kiến với trường tư và giáo dục nghề nghiệp, đồng thời bảo đảm mọi học sinh đều có cơ hội học tập trong môi trường phù hợp.

Cứ đến mùa tuyển sinh lớp 10, nhiều học sinh và phụ huynh lại bước vào giai đoạn căng thẳng, nhất là ở các thành phố lớn khi tỷ lệ cạnh tranh vào trường công lập ngày một cao.

Phát biểu trong cuộc tiếp xúc cử tri sau Kỳ họp thứ nhất, Quốc hội khóa XVI diễn ra sáng 4/5 tại Hà Nội, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã đề cập tới một trong những vấn đề nóng của giáo dục hiện nay, đó là kỳ thi vào lớp 10 tại nhiều địa phương còn căng thẳng hơn cả thi đại học.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước khẳng định, học thì phải thi, nhưng thi không phải giải pháp để loại các cháu ra không cho đến trường mà thi là để đánh giá chất lượng dạy và học.

Hà Nội thực tế hiện nay có khoảng 60% trường công lập và 40% trường tư thục. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước khuyến khích phát triển các trường tư thục, làm sao tất cả học sinh được đi học, không để các cháu không được đến trường, bởi nếu không vào lớp 10, ở độ tuổi 13-14 thất nghiệp ở nhà sẽ dẫn đến nhiều vấn đề xã hội.

“Cuộc đua khốc liệt” vào lớp 10: Xóa bỏ tư duy "học trường tư tốn tiền", "học dốt mới vào trường tư"

Trao đổi với PV Dân Việt trước áp lực của kỳ thi vào lớp 10 và chủ trương hướng tới phổ cập giáo dục đến bậc THPT, PGS.TS Đặng Quốc Thống, Chủ tịch Hội đồng Trường THCS – THPT Đoàn Thị Điểm, Hà Nội chia sẻ, với thực tế nhiều năm làm quản lý giáo dục, ông bày tỏ quan điểm để làm được điều này phụ huynh, xã hội không nên có định kiến với trường tư. Theo ông, có rất nhiều trường tư thục chất lượng tốt, môi trường năng động, giúp học sinh phát triển toàn diện. Điểm dễ nhận thấy là học sinh ở những môi trường này thường tự tin, chủ động trong giao tiếp và cuộc sống.

PGS.TS Đặng Quốc Thống lấy dẫn chứng một kỷ niệm khi đưa học sinh lớp 6 đi nước ngoài trong một chuyến giao lưu. Dù còn nhỏ, các em đã rất tự tin giao tiếp bằng tiếng Anh khiến nhiều người nước ngoài nhầm tưởng là học sinh trường quốc tế. Điều đó cho thấy, nếu được rèn luyện đúng cách, học sinh hoàn toàn có thể phát triển vượt trội.

PGS.TS Đặng Quốc Thống nhấn mạnh, mỗi mô hình giáo dục đều có ưu điểm riêng. Trường công lập có thế mạnh về nền tảng kiến thức, trong khi trường tư thục linh hoạt hơn trong phương pháp và chú trọng kỹ năng. Điều quan trọng không phải là học ở đâu mà là môi trường đó có phù hợp với năng lực và định hướng của học sinh hay không.

PGS.TS Đặng Quốc Thống, Chủ tịch Hội đồng Trường THCS – THPT Đoàn Thị Điểm cho rằng xã hội không nên có định kiến với trường tư.

Ông cũng đặc biệt đề cập đến việc định hướng nghề nghiệp sớm. Theo ông, ngay từ lớp 6, lớp 7 cần từng bước phát hiện năng lực, sở trường của học sinh để định hướng phù hợp. Không phải ai cũng cần theo con đường đại học; những học sinh có năng khiếu nghề nghiệp hoàn toàn có thể phát triển tốt nếu được định hướng đúng và học nghề bài bản.

Bên cạnh đó, ông thẳng thắn nhìn nhận hệ thống giáo dục hiện nay vẫn còn hạn chế trong công tác phân luồng và đào tạo nghề. Việc “chạy theo bằng cấp” trong một thời gian dài đã khiến nhiều hệ đào tạo bị lệch chuẩn, trong khi thị trường lao động lại thiếu nhân lực có tay nghề cao.

Từ góc nhìn của mình, ông cho rằng cần tôn trọng sự khác biệt, phát huy đúng năng lực của từng học sinh, đồng thời cải thiện cơ chế phản hồi trong giáo dục để việc quản lý, điều hành sát với thực tế hơn.

TS. Nguyễn Tùng Lâm, Phó Chủ tịch Hội Tâm lý học Việt Nam, người sáng lập Trường THPT Đinh Tiên Hoàng, nói với PV Dân Việt rằng Hà Nội hiện không thiếu chỗ học, nhiều trường có cơ sở vật chất và đội ngũ giáo viên tốt, nhưng “cơn sốt” vào trường công vẫn rất lớn.

Theo ông, áp lực giáo dục không chỉ nằm ở kỳ thi vào lớp 10 mà còn ở việc thiếu trường cho con em công nhân, trẻ khuyết tật và những nhóm yếu thế khác. Chuyên gia nhấn mạnh mục tiêu quan trọng là mọi học sinh đều có môi trường học tập phù hợp, không phân biệt công hay tư.

Để giảm áp lực, TS Tùng Lâm đề xuất thay đổi nhận thức phụ huynh và học sinh: học để phát triển năng lực, phẩm chất chứ không chỉ chạy theo điểm số hay trường “hot”. Học sinh cần có khả năng tự chủ, biết đặt mục tiêu và chịu trách nhiệm với việc học của mình.

Hà Nội cần nâng chất lượng đồng đều giữa các trường, xóa bỏ tâm lý “chuộng trường công”, đồng thời có cơ chế tự chủ cho trường công và hỗ trợ phù hợp với trường tư.

TS. Tùng Lâm cũng đề xuất đổi mới kiểm tra, đánh giá theo hướng khách quan, minh bạch, giảm lệ thuộc vào thi cử; tiến tới có thể bỏ kỳ thi tuyển sinh lớp 10 công lập hiện nay. Ông nhấn mạnh cần “học thật, thi thật, chất lượng thật” và triển khai các giải pháp theo lộ trình, có thí điểm và tham vấn chuyên gia để tạo đột phá cho giáo dục Hà Nội.

Loại bỏ định kiến về giáo dục nghề nghiệp

Điểm nghẽn lớn nhất của giáo dục nghề nghiệp hiện nay không nằm ở chương trình đào tạo hay cơ hội việc làm, mà ở tâm lý sính bằng cấp và định kiến xã hội. Nhiều phụ huynh vẫn mặc định rằng chỉ những học sinh học yếu mới chọn học nghề, còn con đường “đúng chuẩn” phải là vào THPT rồi đại học.

Chính cách nhìn này khiến không ít học sinh bị ép theo đuổi môi trường học tập không phù hợp với năng lực và sở trường. Hệ quả là các em dễ mất hứng thú, học tập sa sút, áp lực kéo dài, thậm chí bỏ dở giữa chừng. Trong khi đó, nếu được định hướng đúng ngay từ đầu, nhiều em hoàn toàn có thể phát huy thế mạnh, tự tin phát triển và sớm ổn định nghề nghiệp khi theo học nghề.

NGƯT. TS Phạm Xuân Khánh, Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Công nghệ cao Hà Nội, chia sẻ thẳng thắn với PV Dân Việt: Phần đông phụ huynh vẫn coi học nghề là “lựa chọn số 2”. Chỉ khi không đỗ công lập, hoặc học lực không theo kịp chương trình phổ thông, họ mới tính đến phương án này. Tuy nhiên, vài năm gần đây, bối cảnh đã khác.

Sau khi các trung tâm giáo dục thường xuyên được sáp nhập với cơ sở giáo dục nghề nghiệp, mô hình đào tạo mới hình thành: học sinh vừa học văn hóa (khoảng 7 môn), vừa học nghề ngay từ sau khi tốt nghiệp THCS. Sau 3 năm, các em có thể: Thi tốt nghiệp THPT; có bằng trung cấp nghề; lựa chọn đi làm hoặc học liên thông lên cao đẳng, đại học. Điểm đáng chú ý là học sinh được miễn học phí học nghề, phần học văn hóa cũng có mức hỗ trợ lớn, thậm chí nhiều nơi miễn hoàn toàn.

Thực tế, một số trường nghề cũng tiếp nhận những học sinh có hoàn cảnh phức tạp: học lực yếu, thiếu sự quản lý từ gia đình, thậm chí có biểu hiện lệch chuẩn. Điều này đặt ra yêu cầu rất cao về công tác quản lý học sinh.

Tại Trường Cao đẳng Công nghệ cao Hà Nội, nhà trường phải áp dụng nhiều biện pháp mạnh để đưa học trò vào nề nếp như lắp camera trong lớp học; thu điện thoại trong giờ học; kết nối thường xuyên với phụ huynh; phối hợp với lực lượng công an để giáo dục kỹ năng sống, phòng chống tệ nạn. Thậm chí, trước khi có sự thay đổi địa giới hành chính, nhà trường còn phối hợp với công an địa phương lập hẳn chốt an ninh trong trường để bảo đảm an ninh thật tự.

"Nhà trường không chỉ dạy chữ, mà còn phải dạy cách làm người. Có những em gần như bị gia đình buông lỏng, và thầy cô khi ấy làm cả vai trò ‘bảo mẫu’ để giúp các em có điểm tựa, có định hướng cho tương lai", thầy Khánh cho biết.

Liên quan đến chủ trương phổ cập giáo dục đến hết lớp 12, TS Hoàng Ngọc Vinh, Nguyên Vụ trưởng Vụ Giáo dục Chuyên nghiệp, Bộ GDĐT, cho rằng cần thay đổi cách nhìn về giáo dục nghề nghiệp. Theo ông, hiện nay giá trị pháp lý giữa học nghề và học THPT là tương đương, song xã hội vẫn tồn tại định kiến khiến nhiều phụ huynh chưa mặn mà với hướng đi này.

“Vấn đề nằm ở nhận thức của chúng ta. Các nước phát triển đã làm rất tốt việc nâng tầm giáo dục nghề nghiệp. Việt Nam cũng cần đầu tư mạnh hơn cho các trường nghề, nhất là mô hình đào tạo gắn với STEM, công nghệ và nhu cầu doanh nghiệp”, ông nói với PV Dân Việt.

TS Vinh gợi mở, thay vì chỉ có các lớp chuyên Toán, Lý, Anh như hiện nay, Việt Nam có thể nghiên cứu mô hình “chuyên STEM” hoặc các chương trình đào tạo kỹ thuật chất lượng cao ở bậc trung học nghề để thu hút học sinh giỏi. Theo ông, muốn giáo dục nghề nghiệp thực sự hấp dẫn, cần cơ chế đầu tư phù hợp và sự tham gia sâu hơn của doanh nghiệp trong quá trình đào tạo nhân lực.

“Dữ liệu dân cư chỉ là đầu vào của bài toán. Quan trọng hơn là đầu ra phải gắn với nhu cầu nhân lực của nền kinh tế, với quy hoạch giáo dục đại học, giáo dục nghề nghiệp và xu hướng ngành nghề trong tương lai”, TS Hoàng Ngọc Vinh nhấn mạnh.