Cựu du học sinh Anh phát triển 'pin lạnh' bảo quản nông thủy sản Việt

Tiến sĩ Lê Xuân Khoa, cựu du học sinh tại Vương quốc Anh, phát triển công nghệ "pin lạnh" chi phí thấp, hỗ trợ bảo quản nông thủy sản và giảm phát thải tại Việt Nam.

Dự án này đã giúp anh giành Quán quân hạng mục Kinh doanh và Đổi mới tại Study UK Alumni Awards 2026, giải thưởng dành cho cựu du học sinh Anh. Chương trình ghi nhận những nỗ lực của anh trong việc triển khai công nghệ "pin lạnh", góp phần giảm tác động môi trường và hỗ trợ sinh kế cho nông dân, ngư dân và các doanh nghiệp vừa và nhỏ tại Việt Nam.

Tiến sĩ Lê Xuân Khoa (ở giữa) nhận danh hiệu quán quân giải thưởng Study UK Alumni Awards 2026 của Hội đồng Anh. Ảnh: Hội đồng Anh tại Việt Nam

Sinh ra và lớn lên tại thành phố biển Đà Nẵng, Lê Xuân Khoa sớm chứng kiến những khó khăn của các gia đình ngư phủ. Những mẻ cá vừa lên bờ còn tươi rói, nhưng chỉ sau vài giờ dưới thời tiết nắng nóng, đã nhanh chóng bị ươn nếu không được bảo quản đúng cách.

"Có hôm chỉ một lần mất điện là nguyên liệu hỏng, công sức của cả gia đình coi như mất trắng", anh kể lại. Từ đó, chàng trai Việt nhận ra, với nhiều nông ngư dân và hộ kinh doanh nhỏ, làm lạnh không phải là tiện nghi, mà là yếu tố quyết định lợi nhuận. Câu hỏi làm thế nào để bảo quản thực phẩm hiệu quả với chi phí thấp nhất đã trở thành kim chỉ nam cho toàn bộ hành trình nghiên cứu sau này của anh.

Năm 2015, Xuân Khoa sang Vương quốc Anh theo học chương trình tiến sĩ ngành năng lượng tại Đại học Ulster và tiếp tục tham gia nghiên cứu tại Đại học Oxford. Tại đây, anh học được cách tiếp cận nghiên cứu theo hướng tác động thực tiễn.

"Chúng tôi không chỉ hỏi liệu công nghệ có đúng về mặt khoa học hay không, mà còn phải nghĩ xem nó có thể triển khai ngoài đời như thế nào, chi phí ra sao và phục vụ ai", Tiến sĩ Khoa chia sẻ.

Năm 2024, anh sáng lập VOX Cool, doanh nghiệp triển khai công nghệ Cold Battery (pin lạnh). Thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào máy nén chạy liên tục, hệ thống có thể tích trữ "lạnh" và giải phóng khi cần. Điều này giúp giảm chi phí vận hành, giảm tải cho hệ thống điện và có thể kết hợp với năng lượng tái tạo. Song song, VOX Cool áp dụng mô hình Cooling-as-a-Service (dịch vụ làm lạnh). Theo mô hình này, nông ngư dân hoặc doanh nghiệp vừa và nhỏ không cần đầu tư hệ thống đắt đỏ mà chỉ trả tiền theo lượng làm lạnh sử dụng.

Tiến sĩ Khoa nhận định, tại Việt Nam, rào cản lớn nhất không chỉ là công nghệ, mà còn là chi phí đầu tư ban đầu và rủi ro vận hành. Với mô hình dịch vụ, người dùng có thể tiếp cận hệ thống làm lạnh hiệu quả, không cần vốn lớn.

Tiến sĩ Lê Xuân Khoa cùng các cộng sự tại VOX Cool. Ảnh: Nhân vật cung cấp

Bước ngoặt đến với VOX Cool khi dự án nhận được khoản tài trợ 500.000 bảng Anh từ Chính phủ Anh để triển khai thí điểm tại Ninh Thuận. Đây là lần đầu tiên một công nghệ làm lạnh từ Oxford được thử nghiệm thực tế tại Việt Nam. Trong giai đoạn thí điểm, đơn vị tạo 13 việc làm tại địa phương, hợp tác trực tiếp với 90 nông ngư dân và tổ chức nhiều chương trình tập huấn cho cộng đồng.

Dự án cũng ghi nhận hệ thống làm lạnh off-grid (ngoài lưới điện) giúp giảm khoảng 15 tấn CO₂e mỗi năm so với giải pháp on-grid (hòa lưới) tương đương của một kho lạnh. Đồng thời, việc duy trì nhiệt độ bảo quản ổn định giúp hạn chế hư hỏng hàng hóa và cải thiện hiệu quả kinh doanh cho các doanh nghiệp vừa và nhỏ.

Chia sẻ về thành tựu mới, Tiến sĩ Lê Xuân Khoa cho biết, Giải thưởng Study UK Alumni Awards 2026 là đòn bẩy để VOX Cool vươn xa hơn. Anh đặt mục tiêu mở rộng công nghệ "pin lạnh" sang nhiều địa phương tại Việt Nam và các quốc gia ASEAN. Ngoài tăng trưởng kinh doanh, nhà khoa học từ Đà Nẵng còn đặt tâm huyết vào việc gieo mầm cho một cộng đồng đổi mới sáng tạo trong ngành năng lượng. Anh mong muốn đồng hành và tiếp sức cho thế hệ nối tiếp để biến những ý tưởng sơ khai thành các giải pháp thiết thực, vì một cuộc sống tốt đẹp hơn cho mọi người.

Nhật Lệ