'Đàn ông phải thế'

Tôi thường tham gia những chuyến phiêu lưu, trekking, chạy bộ, rong ruổi đường xa. Từ cộng đồng này, tôi quan sát được một điều khá thú vị: ở tuổi tôi, nhiều ông bắt đầu thu hẹp thế giới của mình quanh công việc, tài chính và những trách nhiệm phải hoàn thành.

Khi nói về các chuyến đi và những dự định có phần phiêu lưu, họ chùn lại rất nhanh:

"Đi không nổi đâu"
"Thời gian đâu mà đi"
"Còn gia đình, con cái, công việc nữa"

Trong khi, cũng ở tuổi ấy, ngày càng nhiều phụ nữ hiện đại, nhất là những người có học thức, độc lập tài chính và đời sống tinh thần phong phú, đang có những cú bật rất mạnh ra khỏi khuôn mẫu cũ. Họ đi, học, chạy, leo núi, viết, làm việc, sống cho bản thân nhiều hơn.

Tôi không nghĩ ai sai, ai đúng; cũng không nghĩ phụ nữ tự do hơn đàn ông theo nghĩa tuyệt đối. Phụ nữ vẫn chịu nhiều áp lực riêng: phải đẹp, phải chăm con, phải giữ gia đình, phải giỏi việc nước đảm việc nhà, phải hy sinh mà vẫn dịu dàng.

Và xã hội thường nói nhiều hơn về áp lực và những định kiến với nữ giới. Nhưng thực ra, đàn ông cũng gặp những vấn đề tương tự.

Đàn ông cũng "bị trói", với những chiếc dây "to tát": trách nhiệm, bản lĩnh, trụ cột, thành đạt, báo hiếu, rạng danh gia đình. Một người đàn ông "ổn" trong mắt xã hội thường phải có sự nghiệp tốt, kiếm được nhiều tiền, mua nhà, cưới vợ, sinh con, lo cho cha mẹ, nuôi gia đình, có tài sản, có vị trí, có hình ảnh đàng hoàng. Chuẩn mực ấy đôi khi được tóm gọn một cách dân gian: "một vợ, hai con, ba tầng, bốn bánh".

Nghe qua thì rất ổn định. Nhưng nếu nhìn sâu hơn, đó cũng có thể là một chiếc lồng. Vì trong chiếc lồng ấy, đàn ông được phép mệt nhưng không được yếu. Được phép kiếm tiền nhưng ít được mơ mộng. Được phép hy sinh nhưng không được than. Được phép mua nhà, mua xe, lo cho người khác, nhưng lại dễ bị xem là ích kỷ nếu muốn giữ một phần đời sống riêng cho mình.

Nếu một người phụ nữ sống khác chuẩn mực thường bị hỏi: lấy chồng chưa; sinh con chưa... thì một người đàn ông trót thích đi xa, thích sống chậm, thích phiêu lưu, thích khám phá, thích một đời sống không hoàn toàn đo bằng tài sản... cũng sẽ đối mặt với những chất vấn:

"Có nhà chưa?"
"Lo được cho cha mẹ chưa?"
"Ổn định chưa?"

Đàn ông bước ra khỏi khuôn mẫu "trụ cột" dễ bị xem là thiếu trách nhiệm. Nhiều người đành tự giao nộp đời mình cho một bản hợp đồng vô hình: đàn ông phải thế.

Không riêng ở Việt Nam hay các xã hội phương Đông, vốn ảnh hưởng mạnh mẽ bởi chuẩn mực giới truyền thống, trong nhiều xã hội hiện đại, chuẩn mực "đàn ông trụ cột" vẫn tồn tại rất mạnh. Một khảo sát của Pew Research cho thấy 71% người Mỹ tin rằng đàn ông cần có khả năng chu cấp tài chính để được xem là người chồng tốt, cao gấp đôi kỳ vọng dành cho phụ nữ.

Đây có thể là một phần nguyên nhân dẫn đến tình trạng "male loneliness epidemic" - khủng hoảng cô đơn ở nam giới - đang xuất hiện ngày càng nhiều trong các nghiên cứu xã hội phương Tây. Theo dữ liệu từ Trung tâm Khảo sát về Đời sống Mỹ (Survey Center on American Life), 15% đàn ông Mỹ cho biết họ không có bạn thân vào năm 2021, so với 3% vào năm 1990. Trong cùng giai đoạn, tỷ lệ những người nói rằng họ có cộng đồng từ 10 bạn thân trở lên đã giảm từ 33% xuống còn 13%.

Những con số này không khó hiểu. Khi một người đàn ông dành toàn bộ năng lượng để "ổn định" cuộc sống theo đúng kỳ vọng xã hội, anh ta còn lại bao nhiêu không gian để duy trì các mối quan hệ riêng như mong muốn, để sống một đời không chỉ là bảng tổng kết trách nhiệm?

Tôi nghĩ hình ảnh người đàn ông thành đạt cần được định nghĩa lại, theo hướng mở rộng hơn. Thành đạt không nên chỉ là nhà cửa, xe cộ, chức danh, tài khoản, con cái học giỏi hay khả năng chịu đựng áp lực. Những thứ đó có giá trị, nhưng không thể là toàn bộ đời sống. Một người đàn ông không nhất thiết phải chọn giữa gia đình và tự do. Anh ta có thể tự cân bằng theo mong muốn và khả năng của mình mà không đáng bị phán xét.

Xã hội tiến bộ không chỉ cho phép phụ nữ quyền bước ra khỏi khuôn mẫu cũ, mà còn mở cho đàn ông những không gian riêng, để không phải sống cả đời chỉ như một cỗ máy gánh vác.

Nguyễn Trần Minh Luận