Đàn ông sau tuổi 30: Đừng nhầm lẫn dấu hiệu “mất bản lĩnh” với lão hóa tự nhiên

Theo trang tin Harvard Health Publishing, khi một bé trai bước vào tuổi dậy thì, testosterone chính là "đạo diễn" đứng sau hàng loạt thay đổi quan trọng của cơ thể.

Sự gia tăng của hormone sinh dục nam này giúp giọng nói trở nên trầm hơn, cơ thể mọc nhiều lông hơn, ham muốn tình dục xuất hiện, đồng thời kích hoạt quá trình sản xuất tinh trùng.

Những thay đổi đó đánh dấu bước chuyển từ tuổi thiếu niên sang giai đoạn trưởng thành.

Tuy nhiên, quá trình này không diễn ra theo một chiều hướng tăng trưởng vĩnh viễn. Khi nam giới bước vào tuổi trung niên, nồng độ testosterone bắt đầu suy giảm một cách tự nhiên.

Theo các chuyên gia, mức hormone này có thể giảm khoảng 1% mỗi năm kể từ cuối độ tuổi 30. Phần lớn trường hợp, sự suy giảm vẫn nằm trong giới hạn sinh lý bình thường.

Nhưng ở một số người, testosterone có thể giảm mạnh hơn dự kiến, kéo theo hàng loạt vấn đề ảnh hưởng đến sức khỏe thể chất, tinh thần và chức năng sinh sản.

Trong y khoa, tình trạng này được gọi là suy sinh dục nam (male hypogonadism) hoặc thiếu hụt testosterone. Các bác sĩ thường xem mức testosterone dưới 300 nanogram trên decilit (ng/dL) là thấp ở nam giới trưởng thành.

Tuy nhiên, việc chẩn đoán không chỉ dựa trên kết quả xét nghiệm mà còn phải đi kèm với các triệu chứng lâm sàng đặc trưng.

Những dấu hiệu thường bị nhầm lẫn với quá trình lão hóa

Một trong những lý do khiến testosterone thấp thường bị bỏ sót là bởi các triệu chứng của nó khá giống với những thay đổi vốn được xem là bình thường khi tuổi tác tăng lên.

Nhiều người cho rằng việc cơ thể mệt mỏi hơn, giảm hứng thú tình dục hoặc suy giảm thể lực đơn giản chỉ là hệ quả của tuổi trung niên.

Thực tế, testosterone là hormone tham gia vào rất nhiều chức năng sinh học quan trọng.

Được sản xuất chủ yếu bởi các tế bào Leydig trong tinh hoàn và một phần nhỏ từ tuyến thượng thận, testosterone đóng vai trò duy trì cơ quan sinh dục nam, xây dựng khối lượng cơ bắp, kích thích sản xuất hồng cầu, bảo vệ mật độ xương cũng như góp phần điều hòa năng lượng, tâm trạng và khả năng sinh sản.

Khi nồng độ hormone này giảm xuống dưới mức cần thiết, cơ thể sẽ bắt đầu phát đi những tín hiệu cảnh báo.

Dấu hiệu đặc hiệu nhất thường xuất hiện ở đời sống tình dục, bao gồm giảm ham muốn, mất hiện tượng cương cứng tự nhiên vào buổi sáng hoặc gặp khó khăn trong việc đạt được và duy trì sự cương cứng.

Tuy nhiên, những biểu hiện ngoài lĩnh vực tình dục mới là nguyên nhân khiến nhiều người tìm đến bác sĩ.

Testosterone thấp có thể khiến nam giới luôn cảm thấy thiếu năng lượng, giảm sức bền khi vận động, mất dần khối lượng cơ bắp dù vẫn duy trì chế độ tập luyện quen thuộc.

Một số người bắt đầu tăng tích tụ mỡ cơ thể, đặc biệt ở vùng bụng, trong khi những người khác nhận thấy tâm trạng trở nên uể oải, khó tập trung và trí nhớ suy giảm.

Ở những trường hợp nặng hơn, tình trạng thiếu hụt testosterone còn có thể dẫn đến teo tinh hoàn, giảm hoặc mất khả năng sản xuất tinh trùng, xuất hiện các cơn bốc hỏa hoặc làm mô tuyến vú ở nam giới phát triển bất thường.

Đối với trẻ em và thanh thiếu niên, hậu quả có thể rõ rệt hơn khi hormone này đóng vai trò quyết định trong quá trình dậy thì.

Những bé trai bị thiếu testosterone từ sớm có thể phát triển chiều cao chậm hơn, giọng nói ít thay đổi, cơ quan sinh dục phát triển không đầy đủ và sức mạnh thể chất thấp hơn so với bạn bè cùng trang lứa.

Vì sao testosterone suy giảm?

Theo Tiến sĩ Shalender Bhasin, Giáo sư Y khoa tại Trường Y Đại học Harvard và bác sĩ nội tiết tại Bệnh viện Brigham and Women's thuộc Trường Y Đại học Harvard, hệ thống điều hòa testosterone của cơ thể hoạt động thông qua một chuỗi tín hiệu giữa vùng dưới đồi, tuyến yên và tinh hoàn.

Chỉ cần một mắt xích trong hệ thống này gặp trục trặc, nồng độ testosterone có thể giảm đáng kể.

Trong một số trường hợp, nguyên nhân xuất phát trực tiếp từ tinh hoàn. Đây được gọi là suy sinh dục nguyên phát.

Những người sinh ra không có tinh hoàn, mắc tinh hoàn ẩn, hội chứng Klinefelter (hội chứng thừa ít nhất một nhiễm sắc thể X), hội chứng Noonan (hội chứng di truyền liên quan đến gen) hoặc các rối loạn phát triển tế bào Leydig đều có nguy cơ cao gặp phải tình trạng này.

Ngoài ra, chấn thương tinh hoàn, viêm tinh hoàn do nhiễm trùng, hóa trị, xạ trị hoặc một số loại khối u cũng có thể làm suy giảm khả năng sản xuất hormone.

Tuy nhiên, tinh hoàn không phải lúc nào cũng là "thủ phạm". Trong nhiều trường hợp, vấn đề nằm ở tuyến yên hoặc vùng dưới đồi, hai trung tâm điều khiển sản xuất hormone trong não bộ.

Các bệnh lý như suy tuyến yên, tăng prolactin máu, hội chứng Kallmann (rối loạn di truyền bẩm sinh), hội chứng Prader-Willi (rối loạn di truyền hiếm gặp), chấn thương não, hội chứng Cushing (rối loạn nội tiết tố), suy thận hoặc HIV/AIDS đều có thể làm gián đoạn quá trình phát tín hiệu tới tinh hoàn.

Dù vậy, theo Tiến sĩ Bhasin, phần lớn nam giới xuất hiện triệu chứng testosterone thấp ngày nay lại không mắc các bệnh lý hiếm gặp kể trên. Thay vào đó, hai nguyên nhân phổ biến nhất là béo phì và đái tháo đường típ 2.

Béo phì, đặc biệt là tình trạng tích tụ mỡ vùng bụng, không chỉ làm giảm sản xuất hormone kích thích tinh hoàn từ tuyến yên mà còn thúc đẩy quá trình chuyển đổi testosterone thành estradiol - một hormone sinh dục nữ.

Trong khi đó, tình trạng kháng insulin và các rối loạn chuyển hóa liên quan ở bệnh nhân đái tháo đường típ 2 cũng góp phần kéo giảm nồng độ testosterone.

Điều đáng lo ngại là khi testosterone giảm xuống, tình trạng kháng insulin lại trở nên nghiêm trọng hơn, tạo thành một vòng xoáy bất lợi đối với sức khỏe chuyển hóa.

Một quan niệm sai lầm khá phổ biến là chỉ cần thực hiện xét nghiệm testosterone là có thể xác định nguyên nhân gây bệnh. Trên thực tế, đây mới chỉ là bước đầu tiên trong quá trình đánh giá.

Tiến sĩ Bhasin cho biết: "Đo nồng độ testosterone là bước đầu tiên. Sau khi xác nhận mức testosterone thấp, bạn cần thực hiện thêm các xét nghiệm khác để tìm ra nguyên nhân".

Theo hướng dẫn lâm sàng, chẩn đoán thiếu hụt testosterone thường cần hai lần xét nghiệm máu lúc đói được thực hiện vào buổi sáng, cách nhau hai ngày.

Đây là thời điểm testosterone đạt mức cao nhất trong ngày và giúp giảm nguy cơ sai lệch kết quả.

Sau đó, bác sĩ có thể chỉ định thêm các xét nghiệm hormone luteinizing (LH) và prolactin nhằm đánh giá chức năng tuyến yên, từ đó xác định chính xác nguồn gốc của sự suy giảm testosterone.

Liệu pháp thay thế testosterone có thực sự cần thiết?

Không phải mọi trường hợp testosterone thấp đều cần sử dụng thuốc ngay lập tức.

Các chuyên gia thường khuyến nghị người bệnh bắt đầu bằng những thay đổi trong lối sống như giảm cân, duy trì chế độ ăn lành mạnh, tăng cường vận động thể chất, ngủ đủ khoảng 7 giờ mỗi đêm và điều trị các rối loạn giấc ngủ nếu có.

Tuy nhiên, nếu sau 6 đến 12 tháng các triệu chứng không cải thiện hoặc người bệnh có biểu hiện thiếu hụt testosterone rõ rệt, liệu pháp thay thế testosterone (TRT) có thể được cân nhắc.

TRT hiện được triển khai dưới nhiều hình thức khác nhau, từ thuốc tiêm, gel bôi da, kem bôi, miếng dán, gel đường mũi cho tới viên cấy dưới da và thuốc uống dành cho một số trường hợp đặc biệt.

Theo Tiến sĩ Bhasin, mỗi phương pháp đều có những ưu điểm riêng. Dạng tiêm cho phép cơ thể hấp thu hormone nhanh chóng và dễ kiểm soát liều lượng. Gel bôi thuận tiện hơn trong sử dụng hàng ngày nhưng mức hormone có thể dao động nhiều hơn.

Trong khi đó, thuốc uống mang lại sự tiện lợi song cần được sử dụng hai lần mỗi ngày cùng bữa ăn có chứa chất béo.

Ông nhấn mạnh: “Tất cả các phương pháp này đều đã được phê duyệt và chứng minh hiệu quả, nhưng điều quan trọng là phải theo dõi nồng độ testosterone trong máu và đánh giá phản ứng của cơ thể để tìm được liều dùng phù hợp”.

Nhiều nghiên cứu cho thấy TRT có thể giúp cải thiện đáng kể chất lượng cuộc sống ở nam giới bị thiếu hụt testosterone. Người bệnh thường nhận thấy ham muốn tình dục và tâm trạng được cải thiện chỉ sau vài tuần điều trị.

Những thay đổi về khối lượng cơ bắp thường xuất hiện sau 8 đến 12 tuần, trong khi việc giảm mỡ cơ thể có thể cần tới 6 tháng. Riêng đối với mật độ xương, quá trình cải thiện đôi khi phải mất từ một đến hai năm mới có thể ghi nhận rõ ràng.

Trong quá khứ, giới y học từng lo ngại liệu pháp testosterone làm tăng nguy cơ nhồi máu cơ tim và đột quỵ.

Tuy nhiên, nghiên cứu quy mô lớn về thử nghiệm lâm sàng lớn nhất từ trước đến nay về liệu pháp thay thế testosterone TRAVERSE đã cho thấy nguy cơ này đã bị đánh giá quá cao trước đây.

Dù vậy, TRT vẫn có thể làm tăng huyết áp ở một số bệnh nhân và không phù hợp với những người mắc ung thư tuyến tiền liệt, ung thư vú ở nam giới hoặc tình trạng đa hồng cầu.

Với những người bị ngưng thở khi ngủ mức độ nặng, việc điều trị bệnh lý nền cần được thực hiện song song. Trong khi đó, những bệnh nhân vừa trải qua nhồi máu cơ tim hoặc đột quỵ có thể phải trì hoãn điều trị testosterone trong vài tháng theo chỉ định của bác sĩ.

Như vậy, một trong những thông điệp quan trọng nhất từ các chuyên gia nội tiết là testosterone thấp không đơn thuần là dấu hiệu của quá trình lão hóa.

Trong nhiều trường hợp, đây là biểu hiện của các vấn đề sức khỏe tiềm ẩn liên quan đến chuyển hóa, nội tiết hoặc bệnh lý mạn tính.

Khi tỷ lệ béo phì và đái tháo đường típ 2 tiếp tục gia tăng trên toàn cầu, số lượng nam giới gặp phải tình trạng thiếu hụt testosterone cũng đang tăng lên tương ứng.

Vì vậy, những thay đổi như giảm ham muốn tình dục, mệt mỏi kéo dài, mất cơ, tăng mỡ bụng hoặc suy giảm năng lượng không nên bị xem nhẹ.

Việc thăm khám sớm và đánh giá đúng nguyên nhân không chỉ giúp cải thiện chất lượng cuộc sống mà còn có thể phát hiện những vấn đề sức khỏe sâu xa hơn đang âm thầm ảnh hưởng tới cơ thể nam giới.

* Nguồn: Harvard Health Publishing, Cleveland Clinic