Đạo diễn Hàm Trần: Trái tim tôi thực sự thuộc về Việt Nam

Quãng thời gian đi qua hai môi trường điện ảnh cho anh một góc nhìn đặc biệt về hành trình của điện ảnh Việt khi bước ra thế giới. Theo Hàm Trần, tay nghề làm phim của VN đã tiến bộ rất nhiều. Tuy nhiên, để tiệm cận chuẩn mực quốc tế, những câu chuyện được kể cần vượt qua giới hạn của tính địa phương.

"Khán giả quốc tế sẽ khó đồng cảm hơn vì câu chuyện chưa đủ tính phổ quát", anh nói. Điều đó không chỉ nằm ở đề tài mà còn ở cấu trúc kịch bản, cách phát triển nhân vật để một câu chuyện rất Việt vẫn chạm đến cảm xúc phổ quát.

Khi còn ở Mỹ, những phim ngắn đầu tiên đã là cách Hàm Trần tìm về cội nguồn. Đến phim ngắn thứ 3, anh về VN thực hiện. Bộ phim điện ảnh đầu tay cũng kể câu chuyện về người Việt.

Từ năm 2011 - 2023, càng làm nghề, Hàm Trần càng nhận ra điều anh muốn kể vẫn là những câu chuyện về người Việt. Vì thế, năm 2023, anh quyết định chuyển hẳn về VN sinh sống và làm việc. Đó không hẳn là một cuộc trở về theo nghĩa địa lý, mà là sự trở về với điều anh đã âm thầm tìm kiếm trong nhiều năm. "Nếu phải trả lời mình thuộc về đâu, thì trái tim tôi thực sự thuộc về VN", Hàm Trần nói.

Thú vị hơn, hai tác phẩm khiến anh tự hào nhất cũng đứng ở hai đầu hành trình ấy: Ngày giỗ kể về những người đã mất, còn bộ phim mới nhất - Tử chiến trên không - nói về những người ở lại. Với anh, đó như hai mảnh ghép của cùng một hành trình kể chuyện về con người VN.

Sinh ra ở VN, đi ra thế giới rồi trở về, Hàm Trần giờ đây muốn những bộ phim Việt cũng có một hành trình tương tự: đi ra thế giới mà không đánh mất nơi mình bắt đầu.

Được biết, có một số đạo diễn Việt tìm đến anh để nhờ góp ý, chỉnh sửa phim trước khi phát hành; qua những lần như vậy, anh thấy đâu là hạn chế phổ biến nhất?

Khi tham gia "film doctor" - tư vấn và chỉnh sửa những bộ phim đã hoàn thành phần quay - tôi nhận thấy phần lớn vấn đề đều bắt nguồn từ kịch bản. Cụ thể hơn, cấu trúc câu chuyện thường chưa cân đối. Nhiều bộ phim chưa xác định rõ thời điểm câu chuyện thực sự bắt đầu hay hướng đi của nhân vật.

Tôi thấy nhiều phim thiết lập khá rõ nhân vật muốn gì, nhưng lại chưa đầu tư đúng mức cho chính hành trình để đạt được mục tiêu ấy. Đôi khi phim đánh mất phương hướng giữa chừng, khiến câu chuyện thiếu sức nặng và khán giả cũng khó đồng hành cùng nhân vật đến cuối.

Khi "chữa phim", làm sao để góp ý mà vẫn giữ được cái tôi của người sáng tạo?

Đề xuất cắt bỏ, thay đổi vị trí cảnh hay thậm chí quay bổ sung là một phần công việc của cố vấn điện ảnh. Đã có những trường hợp tôi phải nói với đạo diễn rằng bộ phim cần quay thêm khá nhiều để có thể khắc phục những vấn đề đang tồn tại.

Tất nhiên, việc có tiếp nhận những góp ý đó hay không hoàn toàn phụ thuộc vào đạo diễn. Nhưng trước khi góp ý, tôi luôn dành thời gian trò chuyện để hiểu tầm nhìn và ý đồ của người làm phim.

Suy cho cùng, đó không phải là bộ phim của tôi. Khi tham gia tư vấn dựng phim, mục tiêu lớn nhất của tôi là giúp đạo diễn hiện thực hóa đúng điều họ muốn đạt tới.

Theo kinh nghiệm của tôi, những kết quả tốt nhất đến từ các đạo diễn sẵn sàng tạm gác cái tôi để cân nhắc điều tốt nhất cho bộ phim.

Ngược lại, những trường hợp kém hiệu quả nhất là khi đạo diễn nói rằng họ không còn đủ thời gian để chỉnh sửa vì lịch phát hành đã cận kề. Nếu một bộ phim vẫn còn những vấn đề cốt lõi nhưng buộc phải ra rạp trong tình trạng chưa được khắc phục, nguy cơ thất bại sẽ cao hơn rất nhiều.

Một bộ phim có thể "lột xác" ở bàn dựng, nhưng theo anh, nó nên được "cứu" ở đó hay phải được chuẩn bị từ trước khi bấm máy?

Một bộ phim không nên được "tạo ra" trong phòng dựng.

Khi còn học điện ảnh, giáo sư - đạo diễn A.P. Gonzalez đã đưa ra một lời khuyên mà đến nay tôi vẫn luôn ghi nhớ. Ông nói rằng vào mỗi buổi tối trước một ngày quay, hãy tìm một không gian yên tĩnh và tối, nhắm mắt lại rồi "xem" bộ phim mà mình muốn làm trong tâm trí, từ đầu đến cuối.

Ý đồ sáng tạo là điều quan trọng nhất. Khi đạo diễn bước vào trường quay với một hình dung rõ ràng về những gì mình cần ghi lại, cả về hình ảnh lẫn âm thanh, thì đến phòng dựng, họ sẽ có đầy đủ chất liệu để ghép nối thành đúng bộ phim mà họ đã nhìn thấy trong trí tưởng tượng.

Theo anh, điều gì ở Hollywood mà điện ảnh Việt có thể học nhưng không phụ thuộc vào tiền?

Tôi luôn khá thận trọng khi sử dụng khái niệm "Hollywood", bởi Hollywood không phải là mô hình duy nhất, cũng như không phải là cách tốt nhất để làm phim.

Điều mà tôi nghĩ mọi đạo diễn, không riêng gì các đạo diễn VN, đều có thể học hỏi và hoàn toàn không phụ thuộc vào ngân sách, đó là cách phân tích kịch bản dựa trên hai yếu tố: mục tiêu của nhân vật (intention) và xung đột (conflict).

Điều tạo nên sức đẩy cho mỗi cảnh phim chính là mục tiêu mà nhân vật đang theo đuổi và những trở ngại họ phải vượt qua để đạt được mục tiêu đó. Khi một cảnh phim có mục tiêu rõ ràng và chứa đựng xung đột, khán giả sẽ bị cuốn vào câu chuyện.

Nguyên tắc này đúng với mọi thể loại.

Trong phim hài, xung đột đến từ những mục tiêu đối lập giữa nhân vật chính và nhân vật đối nghịch, được thể hiện qua lời thoại hoặc tình huống hài hước.

Trong phim hành động, mục tiêu và xung đột được đẩy lên thông qua những màn chiến đấu, truy đuổi hay các hành động kịch tính.

Còn trong phim kinh dị, xung đột có thể là giữa thế giới tự nhiên và siêu nhiên, nhưng đôi khi nhân vật phản diện đáng sợ nhất lại không phải là ma quỷ, mà chính là con người.

Ngược lại, điều gì của điện ảnh Việt khiến bạn bè quốc tế thích thú mà chính chúng ta đôi khi lại chưa nhận ra, thưa anh?

Khán giả quốc tế hứng thú với điện ảnh VN chính là những phong tục, tập quán và các giá trị văn hóa rất riêng của chúng ta.

Tuy nhiên, tôi không cho rằng chúng ta cần phải cố tình "ngoại hóa" hay tô vẽ sự khác biệt ấy để khiến bản thân trở nên kỳ lạ trong mắt thế giới.

Tôi luôn tin rằng những đấu tranh mang tính cá nhân nhất cũng chính là những điều mang tính phổ quát nhất. Khi một câu chuyện đủ chân thật với trải nghiệm của con người, khán giả ở bất kỳ đâu cũng có thể đồng cảm.

Từng đồng hành với các hoạt động hỗ trợ tài năng trẻ, nay là làm giám khảo cuộc thi phim ngắn Vietnamese mùa 3, anh kỳ vọng gì ở những nhà làm phim trẻ?

Được làm giám khảo là cơ hội để tôi được xem những tác phẩm của các nghệ sĩ có thể sẽ trở thành những tên tuổi trong tương lai.

Kỳ vọng của tôi khá đơn giản. Tôi muốn được chứng kiến sự sáng tạo của các đạo diễn trẻ, cả trong cách kể chuyện lẫn những dạng câu chuyện mới mà họ lựa chọn để kể.

Quan trọng hơn cả, tôi tham gia những cuộc thi như thế này để có thể đồng hành và ủng hộ các tài năng mới. Làm đạo diễn chưa bao giờ là một con đường dễ dàng, và đôi khi, chỉ một lời động viên đúng lúc cũng có thể tạo nên khác biệt giữa việc một người tiếp tục theo đuổi điện ảnh hay quyết định từ bỏ.

Với vai trò giám khảo, anh tìm kiếm điều gì ở một phim ngắn?

Điều tôi tìm kiếm là khả năng của đạo diễn trong việc khiến tôi cảm nhận được điều gì đó hoặc suy nghĩ về điều gì đó thông qua bộ phim của họ.

Một phim ngắn thành công nhất là khi nó để lại trong người xem một câu hỏi, thay vì cố đưa ra một đáp án hay áp đặt cảm xúc mà khán giả phải có.

Tôi mong được nhìn thấy sự táo bạo trong cách tiếp cận điện ảnh. Điều khiến tôi thích lẫn quan tâm là một bộ phim có thể đánh mạnh vào cảm xúc, khiến tôi choáng váng, tức giận hay thậm chí nổi da gà. Đó mới là những trải nghiệm điện ảnh đáng nhớ.

Nếu được gặp chính mình ở tuổi 20, anh sẽ đưa ra lời khuyên gì cho nhà làm phim trẻ?

Tôi sẽ nhắc bản thân rằng: làm phim luôn là một hành trình của sự cộng tác.

Là đạo diễn, trách nhiệm của bạn không chỉ nằm ở bộ phim hoàn chỉnh cuối cùng, mà còn là hành trình mà bạn đồng hành với cả ê kíp, tất cả đều đặt niềm tin vào nhau để cùng hướng đến một mục tiêu chung.

Đến một ngày nhìn về sự nghiệp, anh mong điều gì sẽ là dấu ấn mình để lại cho điện ảnh Việt?

Điều tôi hy vọng có thể để lại chính là hình ảnh của một người đạo diễn luôn sẵn sàng cho đi.

Cách tốt nhất để bày tỏ lòng biết ơn đối với tất cả những sự giúp đỡ và động viên mà tôi từng nhận được chính là tiếp tục trao lại điều đó cho những thế hệ nghệ sĩ sau này.