Để di sản tạo nên bản sắc Hà Nội

Hà Nội được xem là "bảo tàng sống" của lịch sử và văn hóa Việt Nam với 6.489 di tích lịch sử - văn hóa, gần 1.793 di sản văn hóa phi vật thể, hàng nghìn làng nghề truyền thống cùng hàng trăm bảo vật quốc gia.

Nguồn lực sống của đô thị sáng tạo

Có thể thấy ít địa phương nào ở Việt Nam sở hữu chiều sâu lịch sử và mật độ di sản dày đặc như Hà Nội. Từ những công trình kiến trúc cổ kính, những khu phố mang dấu ấn thời gian đến hệ thống làng nghề, lễ hội, tập quán xã hội được lưu truyền qua nhiều thế hệ, tất cả tạo nên một hệ sinh thái văn hóa đặc sắc. Đây chính là lợi thế cạnh tranh mà không phải thành phố hiện đại nào cũng có được.

Những năm gần đây, nhiều mô hình phát huy giá trị di sản đã cho thấy hiệu quả rõ nét. Tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám, chương trình trải nghiệm đêm "Tinh hoa đạo học" đã biến một không gian lịch sử thành hành trình khám phá sinh động bằng ánh sáng, âm thanh và công nghệ trình chiếu hiện đại. Du khách không chỉ tham quan mà còn được tương tác, trải nghiệm và cảm nhận sâu sắc hơn về truyền thống hiếu học của dân tộc.

Người dân và du khách tham quan di sản ở TP Hà Nội trong chương trình “Giải mã Hoàng thành Thăng Long”. Ảnh: THĂNG LONG

Tương tự, tour đêm "Đêm thiêng liêng" tại Nhà tù Hỏa Lò hay chương trình "Giải mã Hoàng thành Thăng Long" đã tạo nên sức hút lớn đối với công chúng. Những câu chuyện lịch sử được kể lại bằng ngôn ngữ cảm xúc, kết hợp với công nghệ số, giúp di sản trở nên gần gũi và hấp dẫn hơn.

Điều quan trọng là các mô hình này không chỉ mang lại nguồn thu từ du lịch mà còn góp phần nuôi dưỡng tình yêu văn hóa, lịch sử trong cộng đồng. Giá trị lớn nhất của di sản không chỉ nằm ở lợi ích kinh tế mà còn ở khả năng tạo dựng đời sống tinh thần, khơi dậy niềm tự hào và ý thức gìn giữ bản sắc dân tộc.

Người dân và du khách trải nghiệm “Đêm thiêng liêng” tại di tích Nhà tù Hỏa Lò. Ảnh: HỒNG DIÊN

Thực tế cho thấy, khi được "đánh thức" đúng cách, di sản không còn là ký ức của quá khứ mà trở thành nguồn lực sống cho hiện tại và tương lai.

Một trong những minh chứng cho tư duy tiếp cận mới của Hà Nội là việc xây dựng hồ sơ "Thực hành tốt về áo dài Hà Nội". Không chỉ được nhìn nhận như một trang phục truyền thống, áo dài đang được xác định là một di sản văn hóa sống, chứa đựng những giá trị về kỹ nghệ thủ công, không gian văn hóa và thực hành cộng đồng. Việc đưa áo dài vào đời sống đương đại thông qua giáo dục, du lịch, các hoạt động nghệ thuật và công nghiệp sáng tạo cho thấy cách tiếp cận phù hợp với tinh thần của UNESCO, đó là di sản phải được cộng đồng thực hành, sáng tạo và tái tạo liên tục.

Đây cũng là hướng đi mà nhiều quốc gia trên thế giới đã áp dụng thành công. Thay vì "đóng khung" di sản trong các bảo tàng hay những không gian trưng bày tĩnh, họ biến di sản thành một phần của đời sống thường nhật, tạo ra các sản phẩm văn hóa có giá trị kinh tế cao mà vẫn giữ được bản sắc cốt lõi.

Từ bảo tồn sang phát huy giá trị

Các chuyên gia cho rằng giữa phát huy giá trị và thương mại hóa luôn tồn tại một ranh giới khá mong manh. Nếu chạy theo lợi ích kinh tế trước mắt, di sản có nguy cơ bị đơn giản hóa, mất đi chiều sâu văn hóa vốn có. Khi đó, thứ được giữ lại chỉ còn là "vỏ bọc" hình thức mà không còn linh hồn của di sản. Bởi vậy, phát triển dựa trên di sản phải luôn đi đôi với bảo vệ những giá trị nguyên gốc, bảo đảm tính chân thực và tính cộng đồng của các thực hành văn hóa.

Dù sở hữu nguồn tài nguyên văn hóa đặc biệt phong phú, Hà Nội vẫn đang đối mặt với nhiều thách thức trong quá trình chuyển hóa di sản thành động lực phát triển.

Theo các chuyên gia, nhận thức về công nghiệp văn hóa chưa thật sự đồng đều; cơ chế xã hội hóa còn hạn chế; nguồn nhân lực chất lượng cao thiếu hụt; dữ liệu di sản chưa được số hóa đồng bộ. Không ít di sản vẫn tồn tại trong tình trạng "ngủ quên", chưa được khai thác tương xứng với giá trị vốn có.

Trong khi đó, Hà Nội đang đặt mục tiêu trở thành trung tâm công nghiệp văn hóa hàng đầu cả nước. Muốn hiện thực hóa mục tiêu này, thành phố cần có những giải pháp mạnh mẽ và đồng bộ hơn.

Trước hết, cần đặt cộng đồng vào vị trí trung tâm của mọi chính sách bảo tồn và phát huy di sản. Người dân, nghệ nhân, các làng nghề không chỉ là đối tượng được bảo tồn mà phải trở thành chủ thể sáng tạo, trực tiếp tham gia vào quá trình gìn giữ và phát triển giá trị văn hóa.

Thứ hai, cần tích hợp yếu tố di sản vào quy hoạch phát triển đô thị. Mỗi dự án xây dựng, mỗi không gian công cộng mới đều cần được xem xét dưới góc độ văn hóa, nhằm bảo đảm sự hài hòa giữa hiện đại và truyền thống. Một thành phố phát triển bền vững không chỉ được đo bằng những tòa nhà cao tầng mà còn bằng khả năng gìn giữ ký ức và bản sắc của mình.

Thứ ba, Hà Nội cần xây dựng hệ sinh thái công nghiệp văn hóa đồng bộ, từ đào tạo nhân lực, hỗ trợ tài chính đến số hóa dữ liệu và phát triển các sản phẩm sáng tạo. Chỉ khi hình thành được chuỗi giá trị hoàn chỉnh, di sản mới thực sự trở thành tài sản có khả năng tạo ra nguồn lực kinh tế và sức mạnh mềm cho thành phố.

Giữ di sản không phải để hoài niệm về những gì đã qua. Giữ di sản là để Hà Nội, trong hành trình phát triển mạnh mẽ và hội nhập sâu rộng, vẫn nhận ra chính mình giữa dòng chảy thời đại. Khi đó, di sản sẽ không còn là câu chuyện của quá khứ mà trở thành nền tảng cho tương lai, là "hơi thở" bền bỉ tạo nên bản sắc riêng của một thủ đô ngàn năm văn hiến.