12 hours ago
7
Ai đang hưởng lợi?
MSVT được kỳ vọng là chìa khóa nâng giá trị trái sầu riêng xuất khẩu (XK). Để được cấp mã số, nông dân, hợp tác xã phải mất nhiều năm xây dựng vùng nguyên liệu, ghi chép nhật ký sản xuất, đáp ứng các tiêu chuẩn về canh tác, an toàn thực phẩm và truy xuất nguồn gốc. Tuy nhiên, tại Đắk Lắk, nhiều người trồng sầu riêng cho rằng lợi ích từ những mã số này lại không đến với người trực tiếp sản xuất.
Theo lãnh đạo một HTX hoạt động trong lĩnh vực sầu riêng tại Đắk Lắk, doanh nghiệp (DN) thu mua hiện gần như vẫn cào bằng giá giữa vùng trồng đã được cấp mã số với vùng chưa có mã số. Trong khi đó, để XK chính ngạch, DN bắt buộc phải có MSVT, khiến hoạt động ủy quyền sử dụng mã số trở thành “miếng bánh” có giá trị rất lớn. Theo vị này, có thời điểm chi phí ủy quyền sử dụng MSVT dao động từ 2.000-3.000 đồng/kg, thậm chí lên tới 7.000 đồng/kg. Với sản lượng XK hàng trăm, hàng nghìn tấn, khoản tiền thu được từ việc cho phép sử dụng MSVT là “con số khủng”.
“Mọi chi phí để đáp ứng tiêu chuẩn đều do nông dân bỏ ra. Nhưng khi bán trái sầu, giá vườn có mã vẫn như người không có mã số. Trong khi đó, người nắm giữ mã số lại có thể thu tiền từ việc ủy quyền cho đơn vị khác xuất khẩu. Nếu tình trạng này kéo dài thì người trực tiếp sản xuất đang gánh trách nhiệm, còn lợi ích lại chảy về nơi khác”, vị này nói.
Không chỉ dừng ở câu chuyện lợi ích, việc quản lý MSVT còn phát sinh nhiều hệ lụy. Ông Nguyễn Hữu Chiến, Giám đốc HTX Dịch vụ Nông nghiệp Tân Lập Đông (xã Pơng Drang, tỉnh Đắk Lắk), cho biết, trong các năm 2023-2024, một số DN thu mua sầu riêng của HTX để XK nhưng lại không sử dụng chính MSVT đã được cấp cho vườn cây của HTX. “Tôi không hiểu vì sao mua trái của mình nhưng lại xuất bằng mã số khác. Theo tôi, ở đây có dấu hiệu gian lận”, ông Chiến nói.
Điều khiến HTX bất ngờ hơn là cuối năm 2023, MSVT VN-ĐLOR-0070 của HTX bị cơ quan chức năng thông báo tạm đình chỉ do vi phạm chỉ tiêu cadimi. Theo ông Chiến, các mẫu đất, mẫu trái tại vùng sản xuất đều không phát hiện cadimi. HTX cũng chủ động lấy mẫu kiểm nghiệm độc lập với kết quả tương tự. Ngay sau đó, HTX đã có văn bản đề nghị cơ quan chức năng hướng dẫn khắc phục, xem xét khôi phục mã số nhưng đến nay vẫn chưa nhận được thông tin cụ thể.
“Người sản xuất làm đúng quy trình nhưng cuối cùng lại phải gánh hậu quả từ việc sử dụng mã số mà mình không kiểm soát được thì rất bất công”, ông Chiến nói. Theo ông, MSVT cần được quản lý gắn với đúng vùng nguyên liệu, HTX hoặc tổ hợp tác để thuận lợi cho việc giám sát, truy xuất nguồn gốc, tránh tình trạng mã số bị đánh cắp, sử dụng sai mục đích.
Kiện nhau ra tòa
Không chỉ MSVT, việc quản lý mã số CSĐG cũng đang bộc lộ nhiều bất cập.
Một vụ tranh chấp điển hình xảy ra giữa Công ty TNHH MTV Trái cây Thủy (đang bị Bộ Công an điều tra) và Công ty TNHH Hiệp Huyền Di Linh liên quan đến mã số CSĐG VN-LDPH-017. Theo hồ sơ vụ việc, tháng 8/2024, hai DN này ký hợp đồng hợp tác để xây dựng và duy trì mã số đóng gói. Công ty Trái cây Thủy góp 3 tỷ đồng, đồng thời hợp đồng quy định Công ty Hiệp Huyền Di Linh không được hợp tác hoặc ủy quyền mã số này cho đơn vị khác.
Những quả sầu riêng to đẹp, đạt chuẩn xuất khẩu.
Tuy nhiên, trong thời gian hợp đồng còn hiệu lực, Công ty Trái cây Thủy cho rằng đối tác đã tự ý cho 4 DN khác cùng sử dụng mã số đóng gói để XK. Ngày 6/5/2025, DN gửi đơn kiến nghị đến Tổng cục Hải quan (nay là Cục Hải quan) và khởi kiện ra tòa. Đến tháng 3/2026, TAND Khu vực 4 - Lâm Đồng đình chỉ vụ án.
Theo ông Hà Ngọc Chiến, Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật tỉnh Lâm Đồng, MSVT do cơ quan quản lý Việt Nam cấp nhưng để được XK sang Trung Quốc, mã số còn phải được Tổng cục Hải quan Trung Quốc (GACC) phê duyệt. Nếu vi phạm quy định về kiểm dịch hoặc truy xuất nguồn gốc, cả cơ quan Việt Nam và phía nhập khẩu (NK) đều có thể tạm dừng hoặc thu hồi mã số.
Chính vì giá trị của MSVT ngày càng lớn đối với hoạt động XK nên tại một số nơi đã xuất hiện tình trạng mượn, thuê, mua bán MSVT.
Những mảng tối dần lộ sáng
Theo tài liệu của báo Tiền Phong, năm 2023, Công an huyện Krông Pắc (cũ) tiếp nhận tin báo về dấu hiệu làm giả giấy ủy quyền sử dụng mã vùng trồng VN-ĐLOR-0088 để XK sầu riêng sang Trung Quốc.
Giấy ủy quyền mang chữ ký, con dấu của Chủ tịch UBND xã Ea Yông (cũ) và HTX Cây ăn trái Krông Pắc (cũ). Tuy nhiên, cả hai đơn vị đều khẳng định không ký, không đóng dấu vào văn bản này.
Giấy uỷ quyền có dấu hiệu bị làm giả chữ ký, con dấu của Chủ tịch UBND xã Ea Yông (cũ).
Khu vực trồng sầu riêng của tỉnh Lâm Đồng nhìn từ trên cao.
Đằng sau những "tấm hộ chiếu" của ngành sầu riêng tỷ đô, những khoảng tối trong quản lý đang dần lộ sáng. Khi lợi ích từ mã số XK có thể lên tới hàng tỷ đồng, việc siết chặt quản lý, minh bạch quyền sử dụng và bảo vệ quyền lợi của người trực tiếp sản xuất không chỉ là yêu cầu của thị trường, mà còn là điều kiện để giữ vững uy tín của sầu riêng Việt Nam trên hành trình chinh phục các thị trường XK.
Bước đầu, cơ quan điều tra xác định chữ ký và con dấu có dấu hiệu bị làm giả. Làm việc với công an, Công ty TNHH Thương mại Đầu tư Vạn Phát Thành khai đã chi 490 triệu đồng cho một người ở Bắc Ninh để được cấp giấy ủy quyền sử dụng mã vùng trồng trên phục vụ XK. Vụ việc vẫn đang được điều tra, chưa có kết quả cuối cùng.
Ở quy mô lớn hơn, những sai phạm liên quan MSVT, mã số CSĐG và hồ sơ XK sầu riêng cũng đang được Cục Cảnh sát điều tra tội phạm về tham nhũng, kinh tế, buôn lậu (C03) - Bộ Công an mở rộng điều tra. Quá trình điều tra, cơ quan công an xác định có dấu hiệu đưa, nhận hối lộ, môi giới hối lộ, mua bán MSVT, mã số CSĐG, hợp thức hóa hồ sơ và mua bán kết quả kiểm nghiệm phục vụ XK.
C03 đã khởi tố, bắt tạm giam ông Hoàng Trung, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường; ông Nguyễn Quang Hiếu, Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật cùng nhiều cá nhân liên quan để điều tra những sai phạm trong công tác quản lý nhà nước đối với lĩnh vực trồng trọt, bảo vệ thực vật và kiểm soát chất lượng nông sản XK.
