Điện ảnh Việt đang ở đâu trên thế giới?

Nhưng sự phát triển đó tồn tại một nghịch lý: một nền điện ảnh có thể chiến thắng trên sân nhà mà vẫn vắng mặt trên bản đồ thế giới.

Năm 2025, với tổng doanh thu đạt 5.593 tỉ đồng (khoảng 215 triệu USD), thị trường điện ảnh Việt Nam vượt qua Thái Lan và vươn lên vị trí thứ 2 tại Đông Nam Á, xếp sau Indonesia (khoảng trên 300 triệu USD). Nếu xét trên phạm vi toàn cầu, quy mô thị trường điện ảnh Việt Nam đang ở vị trí 20-25.

Dù vậy, xét về vị thế quốc tế, điện ảnh Việt vẫn thua xa Thái Lan vì họ xuất khẩu tốt nhất khu vực. Năm 2025, bộ phim Gia tài của ngoại trở thành hiện tượng thành công khắp Đông Nam Á và Trung Quốc, bán bản quyền cho 129 thị trường quốc tế, thu về doanh thu 73 triệu USD toàn cầu. Phim cũng lọt vào "shortlist" của giải Oscar.

Trong khi đó, phim Việt có doanh thu quốc tế cao nhất (Mai và Thỏ ơi! của Trấn Thành) có doanh thu khoảng 1,5 đến 2 triệu USD nhưng chủ yếu phục vụ cho cộng đồng người Việt ở hải ngoại.

Mạnh trong nước, yếu ở bên ngoài

Nếu nhìn từ bên trong, điện ảnh Việt Nam đang trải qua một giai đoạn tăng trưởng mạnh mẽ chưa từng có: doanh thu phòng vé liên tục lập kỷ lục, phim nội địa chiếm ưu thế tuyệt đối trên sân nhà, số lượng dự án mới gia tăng với tốc độ chóng mặt.

Nhưng nếu nhìn từ bên ngoài, trên bản đồ điện ảnh thế giới, sự hiện diện của Việt Nam vẫn còn khá mờ nhạt. Phim Việt hiếm khi xuất hiện ở các hạng mục chính thức trong các liên hoan phim hạng A, càng hiếm hơn khi tạo được tiếng vang đủ lớn để bước ra thị trường quốc tế.

Nghịch lý này đặt ra một câu hỏi không dễ trả lời: liệu sự tăng trưởng của thị trường nội địa có thực sự phản ánh sức mạnh của một nền điện ảnh hay chỉ là dấu hiệu của một giai đoạn đang phát triển?

Một trong những nguyên nhân cốt lõi của nghịch lý này nằm ở cách thị trường điện ảnh Việt Nam đang vận hành. Khi phòng vé nội địa tăng trưởng nhanh, phần lớn các nhà sản xuất có xu hướng ưu tiên những dự án có khả năng thu hồi vốn nhanh, phù hợp với thị hiếu số đông và tận dụng tối đa các "thời điểm vàng" phát hành trong năm.

Cách tiếp cận này không sai, thậm chí là cần thiết trong giai đoạn phục hồi sau đại dịch, nhưng nó cũng vô tình thu hẹp không gian cho những thử nghiệm mang tính nghệ thuật hoặc những dự án có khả năng đi xa hơn trên thị trường quốc tế.

Nói cách khác điện ảnh Việt Nam đang phát triển theo chiều rộng của thị trường nhưng vẫn thiếu chiều sâu để tạo ra một dấu ấn bền vững trên bản đồ điện ảnh thế giới.

Vài năm qua có một số phim Việt đặt chân đến được các liên hoan phim quốc tế hạng A của thế giới như Cannes, Venice, Berlin... hay hàng đầu ở châu Á như Busan, Tokyo và gặt hái được một số giải thưởng phim đầu tay của các đạo diễn trẻ.

Nhưng ngoại trừ phim độc lập Ròm của đạo diễn Trần Thanh Huy, các phim đó lại quá xa lạ với thị hiếu của khán giả trong nước nên doanh thu thường rất thấp.

Cũng chưa có những chính sách, quỹ hỗ trợ hay chiến lược phát hành quốc tế song hành những phim này khiến các đạo diễn đi theo con đường làm phim độc lập hoặc nghệ thuật càng cô độc hoặc rất khó có cơ hội đi xa.

Điện ảnh Việt đang chạy theo cuộc đua phòng vé nội địa nhưng chưa có chiến lược dài hơi, chưa tạo ra những "làn sóng" mạnh mẽ như Korean wave (Làn sóng Hàn Quốc), Thailand horror wave (Làn sóng phim kinh dị Thái)...

Từ vỡ trận nội địa đến giới hạn toàn cầu

Hiện tượng "5 phim Việt chen chân nhau mùa lễ và vỡ trận" vừa qua là biểu hiện rõ ràng của một thị trường chưa trưởng thành về cấu trúc - nơi các quyết định sản xuất - phát hành vẫn mang tính ngắn hạn, thiếu sự điều tiết và gần như không có một chiến lược chung.

Chính cách vận hành này cũng là lý do khiến điện ảnh Việt khó bước ra thế giới. Khi toàn bộ hệ thống sản xuất phim được thiết kế để tối đa hóa doanh thu trong nước trong thời gian ngắn, mọi yếu tố khác, từ phát triển kịch bản, đầu tư chiều sâu đến chiến lược phát hành quốc tế... đều trở thành thứ yếu.

Rõ ràng giới hạn toàn cầu của điện ảnh Việt không nằm ở việc thiếu tài năng hay thiếu câu chuyện mà nằm ở chính cấu trúc của thị trường nội địa.

Một biểu hiện dễ thấy là sự bùng nổ ồ ạt của một số dòng phim "ăn khách" trong thời gian ngắn. Chỉ cần một vài tác phẩm thành công, cả thị trường lập tức chạy theo công thức đó, rút ngắn tối đa thời gian sản xuất để kịp "ăn theo làn sóng".

Dòng phim kinh dị trong thời gian qua là một ví dụ điển hình: bên cạnh một vài tác phẩm chỉn chu, không ít dự án được thực hiện vội vã trong vài tháng với chất lượng đáng báo động.

Hiện tượng này không mới. Điện ảnh Việt từng trải qua một chu kỳ tương tự với dòng phim "mì ăn liền" vào thập niên 1990, đánh dấu một giai đoạn tăng trưởng nhanh nhưng thiếu bền vững và cuối cùng dẫn đến sự thoái trào.

Những gì diễn ra hôm nay, ở một quy mô lớn hơn, cho thấy một vòng lặp quen thuộc: tăng trưởng nhanh, chạy theo xu hướng để rồi đối mặt với nguy cơ tự bào mòn chính mình.

Thị trường điện ảnh Việt đang tăng trưởng nhanh nhưng đồng thời bộc lộ một giới hạn quan trọng: thành công trong nước không tự động chuyển hóa thành vị thế quốc tế. Nếu không có một sự điều chỉnh về cách sản xuất phim, đầu tư và định vị..., khoảng cách này sẽ ngày càng bị kéo giãn ngay cả khi doanh thu phòng vé trong nước tiếp tục lập kỷ lục.

Điện ảnh Việt hôm nay đang đứng trước một ngã rẽ đầy thách thức, đó là tiếp tục khai thác tối đa thị trường nội địa đang tăng trưởng nhanh hay đầu tư cho một chiến lược dài hạn để bước ra thế giới? Hai con đường này không loại trừ lẫn nhau, vấn đề là cách kết nối.

Bởi suy cho cùng, một nền điện ảnh chỉ thực sự trưởng thành khi nó không chỉ chinh phục khán giả trong nước mà còn có thể kể những câu chuyện của mình với thế giới, theo cách mà thế giới muốn lắng nghe. Chỉ khi đó điện ảnh Việt mới có vị thế trên bản đồ thế giới.