Điều sân khấu TP HCM cần để sáng tạo tác phẩm đỉnh cao

Mỗi dự án đều được đầu tư bài bản về nhân lực, kỹ thuật và chiến lược truyền thông để trở thành một "sự kiện văn hóa". Trong khi đó, sân khấu TP HCM - nơi từng tạo ra nhiều cột mốc nghệ thuật đáng nhớ - lại hiếm dần những tác phẩm có sức lan tỏa đủ lớn để tạo hiệu ứng xã hội.

Khi tác phẩm là một dự án văn hóa

Sự xuất hiện liên tiếp của nhạc kịch "Tuổi thơ dữ dội", vở múa "Duyên ngày nợ đêm", nhạc kịch "Dế Mèn" hay "Chú bé người gỗ - Pinocchio" cho thấy một xu hướng rõ nét: tác phẩm sân khấu hiện nay đang được xây dựng theo mô hình dự án tổng lực.

Ở đó, nhà đầu tư không chỉ bỏ kinh phí dựng vở, mà xây dựng cả chiến lược thương hiệu, truyền thông, đối tượng công chúng và vòng đời sản phẩm.

Nhạc kịch "Tuổi thơ dữ dội" chọn chất liệu văn học kinh điển của nhà văn Phùng Quán, nhưng không dựng như một bài học lịch sử. Ê-kíp đặt trọng tâm vào ngôn ngữ nhạc kịch hiện đại, tâm lý tuổi trẻ và trải nghiệm cảm xúc.

"Pinocchio" đi theo hướng tương tự khi khai thác tác phẩm kinh điển của Carlo Collodi bằng tư duy sân khấu dành cho gia đình.

Trong khi đó, vở múa "Duyên ngày nợ đêm", sẽ diễn tại Nhà hát Bến Thành - TP HCM, cho thấy cách một tác phẩm múa đương đại có thể trở thành sự kiện nghệ thuật quốc tế khi kết nối được mạng lưới sản xuất xuyên biên giới.

Đạo diễn, NSND Trần Ngọc Giàu - Chủ tịch Hội Sân khấu TP HCM - từng nhận định: "Một tác phẩm lớn không thể chỉ xuất phát từ cảm hứng nghệ sĩ. Nó phải được tổ chức như một công trình sáng tạo có chiến lược, có đầu tư và có thị trường khán giả rõ ràng".

Nhìn từ góc độ này, điều TP HCM cần học đầu tiên là thay đổi tư duy sản xuất: dựng vở không phải kết thúc ở đêm công diễn.

TP HCM từng sở hữu chuẩn mực rất cao về dàn dựng, biểu diễn tác phẩm sân khấu. Việc thiếu các dự án quy mô hiện nay càng dễ nhận ra khi nhìn lại những dấu mốc mà sân khấu TP HCM từng tạo dựng.

Những tác phẩm "Chiếc áo Thiên Nga", "Kim Vân Kiều", "Tiên Nga", "Đức Thượng công Tả quân Lê Văn Duyệt", "Rồng phượng", "Đường bay", "Dưới bóng giai nhân"… từng chứng minh TP HCM có đủ năng lực sản xuất những dự án lớn, từ cải lương, kịch nói đến sân khấu quảng trường.

Các tác phẩm này thành công vì hội đủ nhiều yếu tố: nguồn lực tài chính, đội ngũ sáng tạo mạnh, thời gian tập luyện dài, đầu tư mỹ thuật và đặc biệt là tham vọng nghệ thuật rõ ràng.

PGS-TS Trần Yến Chi cho rằng: "Thành phố không thiếu nghệ sĩ giỏi. Điều đang thiếu là cơ chế tạo điều kiện để nghệ sĩ đi đến tận cùng sáng tạo. Làm tác phẩm lớn mà thiếu thời gian, thiếu kinh phí, thiếu hệ sinh thái hỗ trợ thì khó đạt chuẩn cao".

Khoảng cách giữa giai đoạn trước và hiện nay vì thế không nằm ở năng lực nghề nghiệp, mà ở điều kiện sản xuất.

Một cảnh trong vở kịch “Chú bé người gỗ - Pinocchio” của Nhà hát Tuổi Trẻ. Ảnh: NHTTVN

Khoảng trống của đầu tư và hệ sinh thái

Một thực tế dễ thấy là nhiều sân khấu xã hội hóa TP HCM đang vận hành trong áp lực doanh thu ngắn hạn.

Khi bài toán bán vé chi phối quá lớn, xu hướng chọn kịch bản an toàn, ít rủi ro sẽ xuất hiện. Điều này khiến các dự án quy mô lớn ngày càng thưa dần.

Nhà nghiên cứu sân khấu Nguyễn Thị Bích Phượng nhận định rằng sân khấu phía Bắc hiện tạo được cảm giác "ra quân đồng loạt" nhờ 3 yếu tố: sự tham gia mạnh của các nhà hát công lập, nguồn đầu tư tập trung và cơ chế phối hợp liên ngành giữa nghệ thuật - giáo dục - truyền thông. "TP HCM lại đang mạnh về xã hội hóa nhưng phân tán nguồn lực. Bài học ở đây không phải sao chép mô hình phía Bắc, mà là tạo cơ chế để các nguồn lực cùng gặp nhau: nhà hát, doanh nghiệp, quỹ đầu tư văn hóa, trường nghệ thuật và truyền thông".

Khán giả trông chờ tác phẩm đủ sức thuyết phục. Hình ảnh khán giả xếp hàng mua vé "Ngày xửa ngày xưa" lần thứ 37 đang diễn tại Nhà hát Bến Thành, hoặc chờ đợi vở múa "Duyên ngày nợ đêm", theo dõi nhạc kịch lịch sử hay đưa con đến xem "Pinocchio" cho thấy nhu cầu thưởng thức sân khấu chưa biến mất.

Vấn đề nằm ở nguồn cung nghệ thuật. NSND Trần Minh Ngọc nói: "Nếu muốn trở lại vị thế đầu tàu sân khấu cả nước, TP HCM cần nhiều hơn những dự án được đầu tư như một sản phẩm công nghiệp văn hóa thực thụ: có chiến lược dài hạn, có ngôn ngữ mới, có khả năng lưu diễn và xây dựng thương hiệu".

Một đô thị văn hóa lớn không thể chỉ mạnh ở số lượng suất diễn. Điều công chúng chờ đợi là những tác phẩm đủ sức định hình ký ức nghệ thuật của một thế hệ mới.