Định hình tiêu chí xã, phường xã hội chủ nghĩa

Phát biểu khai mạc hội thảo, GS-TS Nguyễn Xuân Thắng, Chủ tịch Hội đồng Lý luận T.Ư, khẳng định việc phát triển mô hình xã, phường XHCN là một yêu cầu khách quan và cần thiết. Dẫn lý luận của chủ nghĩa Mác-Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh, ông nhấn mạnh chủ nghĩa xã hội không phải là một khái niệm xa vời mà phải được xây dựng từ gốc rễ.

"Cấp xã là gần gũi nhân dân nhất, là nền tảng của hành chính. Cấp xã làm được việc thì mọi công việc đều xong xuôi", GS-TS Nguyễn Xuân Thắng dẫn lại lời dạy của Chủ tịch Hồ Chí Minh để khẳng định sức mạnh của chế độ bắt đầu từ sự vững mạnh của cơ sở. Theo Chủ tịch Hội đồng Lý luận T.Ư, qua 40 năm đổi mới cho thấy nhiều thành tựu phát triển của đất nước được bắt đầu từ sự đổi mới và năng động của cấp cơ sở, như "Chương trình xây dựng nông thôn mới", các mô hình "chính quyền thân thiện", "tổ liên gia tự quản", "xã thông minh", "phường đô thị văn minh"… là quá trình các giá trị của chủ nghĩa xã hội từng bước được hiện thực hóa trong đời sống hằng ngày của nhân dân.

TP.Hà Nội dự kiến thực hiện xây dựng mô hình xã, phường XHCN qua 3 giai đoạn

Ảnh: Tuấn Minh

10 định hướng quan trọng

Nhấn mạnh xây dựng xã, phường XHCN vẫn là một vấn đề rất mới, đòi hỏi cần được làm rõ không chỉ về tiêu chí mà quan trọng hơn là về cả cách làm, GS-TS Nguyễn Xuân Thắng đã gợi mở 10 định hướng quan trọng, tích hợp thành một hệ giá trị mà ở đó con người là trung tâm. Thứ nhất, cộng đồng dân chủ, nơi người dân thực sự tham gia quản trị và đồng kiến tạo đời sống cộng đồng. Kế tiếp là cộng đồng pháp quyền, quản trị bằng pháp luật, chuyển mạnh từ cơ chế "xin - cho" sang phục vụ, lấy quyền lợi chính đáng của dân làm nền tảng; cộng đồng kỷ cương, nơi dân chủ phải đi đôi với pháp chế và trách nhiệm xã hội.

Cần xây dựng cộng đồng an toàn, bảo vệ người dân trước các nguy cơ an ninh truyền thống và phi truyền thống, bao gồm cả không gian mạng. Đó còn phải là cộng đồng xanh, phát triển bền vững, hài hòa với tự nhiên, có khả năng chống chịu và thích ứng tốt hơn trước những biến đổi của thời đại; cộng đồng số, nơi ứng dụng công nghệ và AI vào quản trị để nâng cao tính minh bạch, thể hiện sự khác biệt của "chủ nghĩa xã hội công nghệ"; cộng đồng mở, linh hoạt, đổi mới sáng tạo và kết nối rộng rãi. Định hướng kế tiếp là cộng đồng nhân văn, lấy con người làm trung tâm, hỗ trợ người yếu thế và bảo vệ văn hóa dân tộc; cộng đồng phát triển, không chỉ là kinh tế mà còn là không gian kiến tạo khát vọng vươn lên.

TP.Hà Nội đang lên phương án thí điểm mô hình xã XHCN tại 2 xã cạnh nhau, quy mô dân số gần 700.000 sau đó sẽ tiến hành tổng kết, nhân rộng toàn thành phố giai đoạn 2031 - 2035

Ảnh: Tuấn Minh

Cuối cùng, đó phải là cộng đồng hạnh phúc. GS-TS Nguyễn Xuân Thắng nhấn mạnh: "Mục tiêu cuối cùng của chủ nghĩa xã hội không chỉ là tăng trưởng kinh tế hay hiện đại hóa xã hội, mà là làm cho con người được sống hạnh phúc hơn, an toàn hơn, nhân văn hơn và có điều kiện phát triển toàn diện hơn. Hạnh phúc ở đây không chỉ là điều kiện vật chất, mà còn là niềm tin xã hội, sự gắn kết cộng đồng, môi trường sống an lành, cơ hội phát triển công bằng và cảm nhận của người dân về một cuộc sống có chất lượng, có ý nghĩa và có tương lai. Một xã, phường XHCN đúng nghĩa phải là nơi người dân muốn sống, muốn gắn bó và cảm thấy hạnh phúc trong đời sống hằng ngày của mình".

Kinh nghiệm từ những "đầu tàu" thí điểm

Tại hội thảo, đại diện các địa phương đang đi đầu trong việc triển khai thí điểm như Hà Nội, Hải Phòng và Lào Cai đã chia sẻ những bước đi cụ thể. Chủ tịch UBND TP.Hà Nội Vũ Đại Thắng cho biết thủ đô đã thành lập Ban chỉ đạo xây dựng Đề án thí điểm mô hình xã, phường XHCN từ quý 1/2026. Hà Nội xác định xã, phường không chỉ là cấp thực thi mà phải là "không gian tổ chức phát triển". Dự thảo đề án của Hà Nội đề xuất bộ tiêu chí gồm 54 chỉ tiêu (52 tiêu chí chính và 2 tiêu chí tổng hợp là chỉ số hạnh phúc và mức độ hài lòng). Lộ trình thực hiện của Hà Nội được chia làm 3 giai đoạn: năm 2026 hoàn thiện đề án và chọn địa bàn thí điểm; giai đoạn 2027 - 2030 triển khai đồng bộ; và từ năm 2031 - 2035 sẽ nhân rộng toàn thành phố. Hà Nội dự kiến chọn 2 xã cạnh nhau để thí điểm nhằm tạo quy mô dân số lớn (khoảng 700.000 dân) để kiểm chứng hiệu quả.

Tại Lào Cai, Trưởng ban Tuyên giáo - Dân vận Tỉnh ủy Lào Cai Dương Đức Huy chia sẻ địa phương ban đầu có sự bối rối nhất định vì đây là việc làm mới, chưa có tiền lệ. Tuy nhiên, với sự vào cuộc khẩn trương, trách nhiệm, Lào Cai sau đó đã sửa đổi đề án nhiều lần, tập trung vào 5 nhóm tiêu chí chính, gồm xây dựng con người mới XHCN, môi trường sống XHCN (an toàn, hạnh phúc), phát triển hạ tầng KT-XH; phát triển kinh tế XHCN (kinh tế số, tăng trưởng) và xây dựng hệ thống chính trị. Cái khó nhất là bộ tiêu chí hạnh phúc người dân nhưng địa phương cũng đã làm xong và áp dụng được ngay. Ông Huy cho biết Lào Cai chọn thí điểm tại P.Lào Cai với đặc trưng biên giới, dịch vụ logistics đi kèm 72 tiêu chí và xã Trấn Yên với đặc trưng nông nghiệp với 60 tiêu chí thực hiện.

PGS-TS Đoàn Minh Huấn, Giám đốc Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, phát biểu kết luận hội thảo

Ảnh: Anh Văn

Tại Hải Phòng, Trưởng ban Tuyên giáo - Dân vận Thành ủy Hải Phòng Nguyễn Quang Phúc cho biết, thành phố đã ban hành nghị quyết với đề án hơn 720 trang, xác định 8 nhóm tiêu chí về chủ nghĩa xã hội và 6 nhóm về con người; thành phố triển khai 11 mô hình mẫu, bao gồm cả đề án "Thành phố không ma túy". Điểm thuận lợi của Hải Phòng là địa phương có chuẩn bị công phu, bài bản, đồng thời đây cũng là địa phương có nguồn lực kinh tế khi 11 năm liên tiếp tăng trưởng 2 con số.

Không phải sự quay lại cơ chế bao cấp

Tham luận và thảo luận bàn tròn tại hội thảo, các đại biểu đều cho rằng việc xây dựng xã, phường XHCN tại VN trong kỷ nguyên phát triển mới phải đảm bảo xã, phường XHCN phải là cộng đồng tự sống, tự đổi mới và tự tồn tại, mà ở đó người dân là chủ thể.

Ông Cao Đức Phát, nguyên Bộ trưởng Bộ NN-PTNT (nay là Bộ NN-MT), đề xuất cần có Ban chỉ đạo T.Ư về xây dựng mô hình xã, phường XHCN. Về vấn đề xây dựng bộ tiêu chí, ông lưu ý bộ tiêu chí cho phường và xã phải khác nhau. Theo ông, phát triển nông thôn XHCN phải giữ được vẻ "trù phú của nông thôn" còn phường có nét đặc trưng và tiêu chí riêng. Đồng thời, việc triển khai cần được tổ chức như một "cuộc vận động" với sự tham gia của cả xã hội thay vì coi đó chỉ là một dự án đầu tư thuần túy.

GS-TS Nguyễn Xuân Thắng, Chủ tịch Hội đồng Lý luận T.Ư, nêu 10 định hướng xây dựng phường, xã XHCN

Ảnh: Trần Thường

TS Nguyễn Sĩ Dũng, nguyên Phó chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội, nhìn nhận việc triển khai thí điểm mô hình là rất cần thiết, cần lựa chọn tính toán về lộ trình thực hiện, địa bàn thực hiện, tính khả thi, tính đại diện… rồi mới thể chế hóa. Việc lựa chọn địa bàn thí điểm, theo TS Nguyễn Sĩ Dũng, cần lựa chọn các địa bàn đặc trưng mỗi vùng miền. Nếu chỉ chọn địa bàn thuận lợi, đầu tư làm mẫu sau đó nhân rộng sẽ "vỡ trận". Về các tiêu chí, ông cho rằng, cần chia làm 4 loại: đầu vào, đầu ra, kết quả và đặc biệt là tiêu chí tác động.

PGS-TS Nguyễn Mạnh Hùng, Phó giám đốc Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, nhấn mạnh một địa phương XHCN thực sự không được là một "ốc đảo phát triển" hay một "mô hình trình diễn" dựa trên các đặc quyền. Thử thách lớn nhất là chứng minh rằng hiện đại hóa, thịnh vượng có thể đi cùng với công bằng xã hội. Người nghèo vẫn phải có chỗ đứng, cư dân cũ không bị đẩy ra ngoài và dịch vụ tốt không trở thành đặc quyền. Đồng quan điểm, TS Nguyễn Sĩ Dũng nhắc lại bài học lịch sử về cái giá của việc áp đặt chính sách chủ quan lên toàn bộ xã hội mà thiếu sự tương tác thực tiễn. Ông đề xuất cần một cơ chế "sandbox" (khung thử nghiệm) để các địa phương có không gian sáng tạo và chịu trách nhiệm trong quá trình thí điểm.

Tương tự, GS-TS Nguyễn Quốc Sửu, Trợ lý Giám đốc Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, đề xuất xây dựng mô hình xã, phường XHCN theo hướng "sandbox thể chế". Theo ông, mục tiêu đến năm 2045 không phải tìm ra mô hình hoàn hảo ngay từ đầu, mà là xây dựng được một mô hình có khả năng tự học hỏi, tự hoàn thiện, hướng tới một xã hội công bằng hơn, nhân văn hơn và nơi người dân thực sự cảm nhận được hạnh phúc trong cuộc sống hằng ngày.

GS-TS Nguyễn Quốc Sửu cho rằng mục tiêu của phát triển không chỉ dừng ở việc "người dân giàu hơn" mà phải hướng tới "người dân sống tốt hơn, hạnh phúc hơn". Từ thực tiễn đó, ông cho rằng mô hình xã, phường XHCN cần được nhìn nhận như một mô hình phát triển hiện đại, chứ không phải sự quay lại cơ chế bao cấp hay quản lý hành chính kiểu cũ. Theo ông, người dân không cảm nhận chủ nghĩa xã hội qua khẩu hiệu, mà qua những điều rất cụ thể trong đời sống hằng ngày như trường học tốt hơn, dịch vụ y tế tốt hơn, môi trường sống an toàn hơn, chính quyền minh bạch hơn và cơ hội phát triển công bằng hơn.

Để hiện thực hóa mô hình này, GS-TS Nguyễn Quốc Sửu đề xuất 6 trụ cột trọng tâm. Trong đó, kinh tế phải phát triển theo hướng bao trùm, hiện đại và nhân văn; chính quyền phải chuyển sang mô hình chính quyền số, quản trị minh bạch, lấy người dân làm trung tâm; con người phải được phát triển toàn diện về tri thức, kỹ năng số và trách nhiệm xã hội; cộng đồng phải có năng lực tự quản và gắn kết; môi trường sống phải xanh, nhân văn; đồng thời dân chủ phải trở thành dân chủ thực chất, để người dân thực sự tham gia quá trình quản trị và giám sát chính quyền.

TS Đặng Kim Sơn, nguyên Viện trưởng Viện Chiến lược chính sách nông nghiệp (Bộ NN-MT), cho rằng chúng ta đang nhắm đến xây dựng mô hình cho một xã hội ở cơ sở trong 20 năm tới. Làm thế nào để xây dựng được một mô hình vừa có tính chất dẫn dắt, vừa có độ mở phát triển, các định hướng về văn hóa xã hội cũng khá rõ, tiêu chí về môi trường cảnh quan cũng rất rõ. "Câu chuyện còn lại đấy là cái mà sẽ phát triển hôm nay, đảm bảo làm thế nào đến tương lai không phải hối hận nữa, đấy là vấn đề phát triển không gian. Trong đó, cơ sở hạ tầng và dịch vụ là cái chính", ông Sơn nhấn mạnh.

Bước đầu nhưng có ý nghĩa quan trọng

Phát biểu kết luận hội thảo, PGS-TS Đoàn Minh Huấn, Ủy viên Bộ Chính trị, Giám đốc Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, cho rằng kết quả hội thảo bước đầu hình thành những nền tảng nhận thức quan trọng, góp phần luận giải cả những khía cạnh lý luận và thực tiễn về việc xây dựng xã, phường XHCN tại VN.

Theo PGS-TS Đoàn Minh Huấn, xây dựng xã, phường XHCN ở VN cần được nhận thức như một đột phá chiến lược để hiện thực hóa mục tiêu xã hội XHCN; đưa chủ nghĩa xã hội từ lý tưởng trở thành mô hình hiện thực tại địa bàn cấp xã mà người dân có thể được chứng thực, đo lường, cảm nhận trong cuộc sống hằng ngày. Thí điểm quy mô xã, phường là cách làm phù hợp thực tiễn. Điều này xuất phát từ vai trò của cơ sở là nơi kiểm chứng mọi chủ trương, chính sách, nơi gần dân nhất. Chính người dân vừa là đối tượng thụ hưởng, cũng là người kiểm chứng của mô hình.

Theo PGS-TS Đoàn Minh Huấn, vì xuất phát từ quy luật phát triển không đều nên không thể tiến hành đồng loạt trên phạm vi của một tỉnh hay trên toàn quốc. Phải từ phạm vi cấp xã làm điểm rồi mới nhân rộng và làm tiếp, và thậm chí khi phát triển cao hơn thì trở thành có những tỉnh hoặc thành phố XHCN. Vì các tiêu chí định tính, định lượng chỉ thuận lợi khi đo lường tại xã, phường, gắn với dân, đo lường dân kiểm chứng. Cùng đó là xuất phát từ tính đa dạng của mô hình giữa đồng bằng và miền núi, giữa đô thị và nông thôn, hay bản sắc địa phương, dân tộc. Chính tại địa bàn cấp xã là nơi thể hiện đậm nét nhất chính tính đa dạng đó.

Việc thống nhất hệ tiêu chí xây dựng xã, phường XHCN được xem như thao tác hóa 8 đặc trưng của mô hình CNXH VN được nêu trong Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (bổ sung, phát triển năm 2011), các trụ cột, các mối quan hệ lớn thể hiện những đặc trưng, những thuộc tính của chủ nghĩa xã hội vào điều kiện cụ thể của xã, phường XHCN. 8 đặc trưng này vừa thể hiện bao trùm, vừa là cái cụ thể.

PGS-TS Đoàn Minh Huấn cho biết: "Giá trị của hội thảo là bước đầu mở rộng không gian nhận thức về xã, phường XHCN như một mô hình phát triển ở cấp cơ sở, một đột phá chiến lược trong thời kỳ mới trên con đường đi lên chủ nghĩa xã hội, xây dựng chủ nghĩa xã hội ở VN. Về bản chất, xã, phường XHCN cần được hiểu là không gian phát triển toàn diện, nơi hội tụ của quản trị hiệu quả, xã hội tiến bộ và đời sống người dân ngày càng được nâng cao". Ông Huấn yêu cầu ban tổ chức tiếp tục tổng hợp, chắt lọc các ý kiến, tham luận và kết quả thảo luận để xây dựng báo cáo kiến nghị có chất lượng, phục vụ công tác nghiên cứu lý luận, tham mưu chính sách và chuẩn bị cho quá trình thí điểm của các địa phương trong thời gian tới. Hội thảo mới là bước đầu nhưng có ý nghĩa định hướng quan trọng, cung cấp luận cứ lý luận thực tiễn cho việc thí điểm xây dựng xã, phường XHCN.