Động lực thúc đẩy Mỹ - Iran theo đuổi đàm phán

Mỹ - Iran vẫn theo đuổi đàm phán khi hai bên có những tính toán kinh tế, chính trị riêng, bất chấp đụng độ nổ ra trên eo biển Hormuz.

Phái đoàn Iran ngày 26/5 vẫn xuất hiện tại bàn đàm phán với phía Mỹ ở Qatar, dù đêm trước đó, Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) đã phá hủy hai xuồng cao tốc của Tehran ở eo biển Hormuz, đồng thời tấn công một trận địa tên lửa phòng không ở Bandar Abbas trong hành động mà Washington mô tả là "tự vệ".

Người dân đi bộ qua một tấm biển với nội dung phản đối Mỹ trên một con phố ở Tehran ngày 5/2. Ảnh: Reuters

Cuộc tập kích xảy ra sau những tín hiệu trái chiều từ Tổng thống Donald Trump hồi cuối tuần trước. Hôm 23/5, ông tuyên bố thỏa thuận với Tehran về cơ bản đã đàm phán xong, nhưng gần như lập tức thay đổi lập trường sau đó, dường như vì những lời chỉ trích từ một số nghị sĩ Cộng hòa tại Thượng viện về các điều khoản trong thỏa thuận sơ bộ.

Bất chấp hành động và phát biểu cứng rắn của Mỹ, Iran tuyên bố những điều đó sẽ không làm chệch hướng tiến trình thảo luận hòa bình. Dù cáo buộc Mỹ vi phạm nghiêm trọng lệnh ngừng bắn, phát ngôn viên chính phủ Iran Fatemeh Mohajerani hôm 26/5 ngụ ý rằng các nỗ lực ngoại giao nhiều khả năng vẫn tiếp tục.

Trả lời câu hỏi về các cuộc tấn công tại một cuộc họp báo, bà nhấn mạnh việc kết hợp giữa lực lượng quân sự Iran trên thực địa và vai trò đàm phán của Chủ tịch Quốc hội Mohammad-Bagher Ghalibaf "sẽ mang lại lợi ích cho người dân Iran".

Ông Ghalibaf, nhà đàm phán hàng đầu của Tehran, đến Qatar để thảo luận với Mỹ từ hôm 24/5 và vẫn ở lại sau vụ không kích của CENTCOM. Các quan chức Iran cho biết nước này đã hoãn công bố thông tin về việc một số thành viên Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) thiệt mạng trong cuộc không kích, nhằm giữ cho tiến trình đàm phán đi đúng hướng.

Theo giới chức Iran và các nhà trung gian Arab, Tehran đang theo đuổi đàm phán với Washington nhằm đạt được hai mục tiêu đan xen. Một mặt, họ tìm cách cứu vãn nền kinh tế đang chịu áp lực nặng nề từ các lệnh trừng phạt và phong tỏa và đây là lý do họ không rời bàn đàm phán sau cuộc không kích của Mỹ. Mặt khác, họ cũng không nhượng bộ quá mức để tránh tạo cơ hội cho Tổng thống Trump tuyên bố chiến thắng.

Các quan chức am hiểu vấn đề cho hay ông Ghalibaf đến Qatar để thảo luận về một số điểm bế tắc, trong đó có khoản tiền 100 tỷ USD ở nước ngoài của Iran bị phương Tây phong tỏa và những chi tiết về việc mở lại eo biển Hormuz.

Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian hôm 26/5 điện đàm với người đồng cấp Ai Cập Abdel Fattah Al Sisi, một trong các nước trung gian, để thảo luận về những nỗ lực nhằm đạt được một bản ghi nhớ thỏa thuận giữa Tehran và Washington. Đây được coi là một dấu hiệu nữa cho thấy Iran muốn duy trì đối thoại với Mỹ bất chấp biến cố trên thực địa.

Các bên trung gian, gồm Pakistan, Qatar và Ai Cập đang nỗ lực giúp hai bên thu hẹp bất đồng. Giới chức Iran và các nước trung gian cho biết một điểm mấu chốt được thảo luận là việc giải phóng 24 tỷ USD, tức 1/4 số tiền của Iran đang bị phong tỏa ở nước ngoài.

Họ cũng cho hay Iran đang tiến gần đến một thỏa thuận thỏa hiệp để được giải ngân trước 50% số tiền đó.

Những thành viên có xu hướng thực tế trong chính quyền Iran muốn thúc đẩy đạt được thỏa thuận này để giảm bớt gánh nặng về kinh tế, vốn chịu tổn thất nặng nề vì chiến sự và lệnh phong tỏa cảng biển của Mỹ, khiến nguồn thu từ xuất khẩu dầu mỏ gần như tê liệt.

Theo ước tính của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) hồi tháng 1, GDP thực của Iran chỉ tăng 0,3% năm 2025, giảm mạnh so với các năm trước đó (3,7% năm 2024 và 5,3% năm 2023). Lạm phát tăng cao đến mức Ngân hàng Trung ương Iran giữa tháng 3 đã phát hành tờ tiền 10 triệu rial, mệnh giá cao nhất đang lưu hành. Trước đó một tháng, cơ quan này đã ra mắt tờ 5 triệu rial, cũng là kỷ lục khi đó.

Các quan chức Iran lo ngại làn sóng chủ nghĩa dân tộc vốn đang bảo vệ chính phủ trước những lời chỉ trích có thể biến thành ngọn lửa bất mãn nếu nền kinh tế tiếp tục suy thoái.

Về phía Mỹ, một số nghị sĩ Cộng hòa có lập trường cứng rắn, như thượng nghị sĩ Ted Cruz, đã phản đối các điều khoản sơ bộ của thỏa thuận vì cho rằng đây là sai lầm có thể tiếp thêm sức mạnh cho Tehran và quá giống với thỏa thuận hạt nhân thời cựu tổng thống Barack Obama, vốn đã bị ông Trump hủy bỏ trong nhiệm kỳ đầu tiên.

Ông Trump dường như đã tiếp thu những lời chỉ trích này và đang tìm cách thay đổi một số điều khoản của thỏa thuận, thay vì từ bỏ đàm phán.

Trên mạng xã hội Truth Social, ông cố gắng trấn an đám đông chỉ trích khi tuyên bố rằng thỏa thuận này "hoàn toàn trái ngược" những gì họ phàn nàn. Sau đó, ông cho biết muốn Arab Saudi, Qatar, Pakistan, Thổ Nhĩ Kỳ, Ai Cập và Jordan ký kết Hiệp định Abraham để thiết lập hoặc mở rộng quan hệ ngoại giao với Israel. Ông cũng gợi ý rằng Iran có thể tham gia hiệp định này sau khi Tehran ký kết một thỏa thuận hòa bình.

Các quan chức Mỹ cho biết ông Trump đã thảo luận với đội ngũ trợ lý và cố vấn bên ngoài về ý tưởng mở rộng phạm vi của Hiệp định Abraham vài giờ trước khi điện đàm với những quốc gia khu vực. Tuy nhiên, các lãnh đạo Trung Đông lại không được thông báo trước theo hướng đó, khiến họ bất ngờ khi ông Trump đưa ra đề xuất.

Theo một quan chức cấp cao của Nhà Trắng, chính Tổng thống đã nảy ra ý tưởng trên.

Người phát ngôn Nhà Trắng Anna Kelly cho biết Hiệp định Abraham đã mang lại lợi ích cho tất cả các nước tham gia, vì vậy việc mở rộng nó "sẽ bổ trợ cho một thỏa thuận hòa bình giữa Mỹ và Iran".

Bằng việc đề cập đến Hiệp định Abraham cùng lúc với thỏa thuận chấm dứt chiến sự Iran, ông Trump đã làm thay đổi không chỉ tiến trình các cuộc đàm phán hòa bình đang diễn ra mà cả mối quan hệ giữa Mỹ với những nước Trung Đông, nơi mà tâm lý hoài nghi về việc bình thường hóa quan hệ với Israel đang lên rất cao sau nhiều năm xung đột bao trùm khu vực.

Tổng thống Donald Trump phát biểu tại một sự kiện ở Nghĩa trang Quốc gia Arlington, bang Virginia, Mỹ, hôm 25/5. Ảnh: AP

Các quan chức Mỹ cho hay Tổng thống Trump từ lâu coi Hiệp định Abraham là thành tựu đối ngoại hàng đầu trong nhiệm kỳ đầu tiên của mình và đã cố gắng mở rộng nó trong nhiệm kỳ thứ hai, với mục tiêu chính là Arab Saudi. Sáng kiến mới từ ông đã nhận được tán thưởng từ các đồng minh chính trị nhưng vấp phải những luồng ý kiến phản đối kín đáo từ Qatar và Riyadh.

Các bên trung gian cho biết họ cũng đã đạt được tiến triển về tình trạng tương lai của kho dự trữ uranium làm giàu cấp độ cao mà Iran đang nắm giữ, thứ mà Mỹ lo ngại có thể được sử dụng để chế tạo vũ khí hạt nhân.

Cuối ngày 25/5, ông Trump đã phần nào nhượng bộ với yêu cầu Iran phải trao toàn bộ hơn 440 kg uranium đã làm giàu cho Mỹ. Trên Truth Social, ông cho biết Iran có thể tiêu hủy số uranium đó tại chỗ hoặc ở một địa điểm được chấp nhận khác, dưới giám sát của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA).

Điều này sẽ đưa lập trường của Mỹ lại gần hơn với Iran. Tehran vốn đã đồng ý pha loãng các kho dự trữ uranium của mình xuống mức thấp và bày tỏ sẵn lòng chuyển giao chúng sang Nga.

Dù vậy, các bên trung gian, gồm Pakistan, Qatar và Ai Cập, bày tỏ lo ngại những thành viên thuộc phe cứng rắn ở Iran đang muốn cản trở thỏa thuận hòa bình bằng cách nhắm vào tàu bè qua lại trên biển.

Ảnh vệ tinh do công ty AI ngành hàng hải Windward phân tích cho thấy ba xuồng cao tốc của IRGC đã xuất hiện ở khu vực phía nam eo biển Hormuz hôm 26/5. Cùng ngày, Cơ quan Điều hành Thương mại Hàng hải Anh cho biết một tàu dầu đã trúng hỏa lực ở vịnh Oman, ngay tại khu vực Iran thường xuyên tấn công tàu thương mại.

Các thành viên thuộc phe cứng rắn trong chính quyền Iran cũng lặp lại những lời chỉ trích đối với nỗ lực đàm phán. Majid Moosavi, chỉ huy đơn vị phụ trách chương trình tên lửa và máy bay không người lái (UAV) của IRGC, khẳng định "đàm phán với kẻ thù là thất bại hoàn toàn".

Các bên trung gian cũng lo ngại về việc ai thực sự là người đưa ra quyết định tại Iran, khi Lãnh tụ Tối cao Mojtaba Khamenei vẫn chưa xuất hiện hay phát biểu trước công chúng kể từ khi được bổ nhiệm hồi tháng 3. Họ đang cố gắng xác định xem đề xuất hiện tại của Iran đã được ông Khamenei và các thành viên cứng rắn khác chấp nhận chưa, hay chỉ mới phản ánh quan điểm của Chủ tịch Quốc hội Ghalibaf, Ngoại trưởng Abbas Araghchi và những thành viên ôn hòa trong chính quyền.

Dù vậy, một quan chức Iran cho biết mọi quyết định không phụ thuộc vào cá nhân duy nhất nào mà được đưa ra trên cơ sở đồng thuận trong Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao, nơi có cả người ôn hòa như ông Pezeshkian cùng các lãnh đạo quân sự và an ninh thuộc phe cứng rắn.

Vũ Hoàng (Theo WSJ, AFP, Reuters)