3 hours ago
1
Chống hạn hán, phục vụ nông nghiệp
Vào tháng 3/2025, một đội gồm 30 máy bay có người lái và máy bay không người lái bắn các viên bi bạc iodua lên bầu trời miền bắc Trung Quốc. Khi các viên bi chạm vào không khí, bột màu vàng nhạt bên trong chúng bay ra và nhanh chóng chuyển thành những vệt xám, phủ kín bầu trời. Phía dưới, hơn 250 máy phát bắn tên lửa chứa cùng loại viên bi này.
Mục đích là để cứu trợ các vùng phía Bắc và Tây Bắc, còn được gọi là vành đai ngũ cốc của Trung Quốc, đang bị hạn hán. Chiến dịch quy mô lớn này là dự án “Mưa xuân” của quốc gia, do Cục Khí tượng Trung Quốc thực hiện và được lên kế hoạch để hỗ trợ mùa màng vào đầu mùa gieo trồng. Chiến dịch quy mô lớn này dường như đã thành công, tạo thêm mưa tại 10 khu vực dễ bị hạn hán.
Trung Quốc đã cố gắng tăng lượng mưa nhân tạo kể từ những năm 1950 bằng một phương pháp nổi tiếng nhưng vẫn còn gây tranh cãi: gieo mây. Phương pháp này nhằm kích thích mây tạo ra nhiều hơi ẩm hơn bằng cách sử dụng các hạt nhỏ, thường là bạc iodua, có hình dạng và trọng lượng tương tự như một hạt băng.
Gieo mây nhân tạo từ lâu đã gây ra nhiều lo ngại, từ những rủi ro tiềm tàng về môi trường và tác động của các hóa chất được sử dụng đến khả năng gây hại cho người dân ở các khu vực lân cận do sự thay đổi mô hình lượng mưa, và cả những căng thẳng an ninh có thể xảy ra sau đó. Và ngay cả khi Trung Quốc đang đẩy mạnh hoạt động này, các nhà khoa học và chuyên gia vẫn tiếp tục đặt câu hỏi về hiệu quả thực sự của nó.
Những năm gần đây, Trung Quốc tăng cường đáng kể các nỗ lực gieo mây nhân tạo, phần lớn nhờ vào công nghệ máy bay không người lái và radar được cải tiến. Quốc gia này hiện điều chỉnh thời tiết trên hơn 50% diện tích đất liền, chủ yếu để tăng lượng mưa. Họ thậm chí còn sử dụng nó để quản lý thời tiết vào những ngày cụ thể, như Thế vận hội Mùa hè Bắc Kinh 2008 và lễ kỷ niệm 100 năm thành lập Đảng Cộng sản Trung Quốc vào năm 2021.
Việc điều chỉnh thời tiết đã trở thành “một dự án quan trọng cho sự phát triển khoa học của tài nguyên mây và nước trong khí quyển, phục vụ đất nước và mang lại lợi ích cho người dân”, ông Li Jiming, Giám đốc Trung tâm Điều chỉnh Thời tiết Trung Quốc, cho biết vào thời điểm diễn ra chiến dịch “Mưa xuân” năm 2025. “Nó là một thành phần quan trọng trong việc xây dựng một quốc gia khí tượng mạnh”, ông nói thêm, nhấn mạnh sự cần thiết phải đưa Trung Quốc “từ một cường quốc trong điều chỉnh thời tiết nhân tạo trở thành một nhà lãnh đạo toàn cầu”.
Gây lo ngại, tranh cãi
Trung Quốc đã thành lập cơ sở gieo mây đầu tiên vào năm 2013, và hiện nay nước này có sáu cơ sở hợp tác nghiên cứu. Chương trình điều chỉnh thời tiết của Trung Quốc hiện là lớn nhất thế giới. Đặc biệt, sáng kiến Thiên Hà khổng lồ của Trung Quốc nhằm tạo ra một kênh hơi nước từ cao nguyên Tây Tạng đến tận vùng phía Bắc khô hạn của nước này bằng cách sử dụng hàng nghìn máy phát đặt trên mặt đất.
Tuy nhiên, Trung Quốc cũng phải đối mặt những lời chỉ trích về tác động từ hoạt động này. “Nếu được áp dụng trên quy mô đủ lớn, các công nghệ điều chỉnh thời tiết như vậy có thể gây ra những lo ngại về khả năng sinh sống và an ninh cho các quốc gia lân cận”, bà Elizabeth Chalecki, một nhà nghiên cứu về quan hệ quốc tế và quản trị công nghệ tại Trường Quan hệ Quốc tế Balsillie (Canada), nhận định.
Một báo cáo gần đây lập luận rằng sự can thiệp quy mô lớn như vậy trên cao nguyên Tây Tạng có thể dẫn đến việc Trung Quốc đơn phương kiểm soát các nguồn nước được chia sẻ với các nước láng giềng, như Ấn Độ, dẫn đến căng thẳng địa chính trị. Tuy nhiên, một phân tích khác, chưa được công bố, về 27.000 thí nghiệm gieo mây ở Trung Quốc cho thấy tác động đến các quốc gia khác là rất nhỏ.
Theo bà Katja Friedrich, giáo sư khoa học khí quyển và hải dương học tại Đại học Colorado (Mỹ), những tác hại tiềm tàng của việc gieo mây có thể bị thổi phồng quá mức. “Không có dấu hiệu nào cho thấy việc gieo mây vượt khỏi tầm kiểm soát”, bà nói.
Tuy nhiên, các chuyên gia như bà Chalecki cảnh báo rằng hiện đang thiếu chính sách quốc tế để bảo vệ chống lại các tác động xuyên biên giới tiềm tàng khi chương trình điều chỉnh thời tiết của Trung Quốc tiến triển. Bà gợi ý rằng Trung Quốc thậm chí có thể “thu được lợi ích an ninh phụ trợ bằng cách âm thầm làm suy thoái môi trường và khả năng sinh sống của một quốc gia đối thủ”.
Tuy nhiên, còn một vấn đề khác với việc gieo mây: các nhà khoa học cho rằng Trung Quốc có thể không tạo ra lượng mưa như họ tuyên bố. Ông Robert Rauber, giáo sư khoa học khí quyển tại Đại học Illinois (Mỹ), nói: “Tôi nghĩ rằng những tuyên bố đó không được hỗ trợ đầy đủ bởi dữ liệu”.
Nhân viên Cục Khí tượng Trung Quốc chuẩn bị bắn đạn pháo để tạo mưa nhân tạo ở Vĩnh Xuyên
Trong thập kỷ qua, Chính phủ Trung Quốc đã nhiều lần tuyên bố rằng chương trình gieo mây của họ đang mang lại những kết quả đáng chú ý. Một thông cáo báo chí cho biết sáng kiến “Mưa xuân” năm 2025 đã làm tăng lượng mưa trên khu vực mục tiêu lên 20% so với năm 2024. Và cơ quan khí tượng Trung Quốc hồi tháng 12/2025 tuyên bố, các hoạt động tạo mưa và tuyết nhân tạo nói chung đã tạo ra thêm nhiều mưa kể từ năm 2021.
Cả Trung Quốc và Các Tiểu vương quốc Ảrập Thống nhất đều đang thử nghiệm phương pháp gieo mây bằng lửa và đưa các ion âm vào mây để giúp khởi động quá trình liên kết giọt nước, dẫn đến mưa.
Tuy nhiên, cũng giống như phương pháp gieo mây truyền thống, vẫn còn thiếu các nghiên cứu độc lập chứng minh chắc chắn rằng các phương pháp mới này tạo ra nhiều mưa hơn. Các nhà khoa học hiện lo ngại rằng tình trạng hạn hán ngày càng gia tăng trên toàn thế giới do biến đổi khí hậu sẽ thúc đẩy việc áp dụng công nghệ gieo mây, nhưng lại thiếu các nghiên cứu cần thiết để chứng minh khi nào và ở đâu phương pháp này hoạt động hiệu quả.
Các chuyên gia nhất trí rằng, nhiều dữ liệu độc lập hơn sẽ giúp xác định chính xác khi nào gieo mây có thể hiệu quả. Dữ liệu tương tự cũng có thể cung cấp thông tin cho các biện pháp bảo vệ các quốc gia lân cận khỏi các hệ quả bất lợi.
Nhưng tất cả điều đó cần thời gian, trong khi tình trạng khan hiếm nước đã là một vấn đề hiện hữu và nhiều quốc gia muốn có giải pháp ngay bây giờ.
Phát hiện tình cờ
Thí nghiệm gieo mây của Trung Quốc bắt đầu vào năm 1958, khi một chiếc máy bay được cho là đã tạo ra mưa trên tỉnh Cát Lâm đang bị hạn hán. Nhưng thực tế, kỹ thuật gieo mây đã được phát hiện ở Mỹ một thập kỷ trước đó, và giống như rất nhiều ý tưởng xuất sắc khác, đó là sự tình cờ.
Nhà hóa học người Mỹ Vincent Schaefer chứng minh và thử nghiệm ý tưởng gieo mây vào năm 1949
Sự quan tâm ngày càng tăng của Trung Quốc đối với việc kiểm soát lượng mưa là điều hiển nhiên. Kể từ những năm 1950, nước này đã phải đối mặt những đợt hạn hán thường xuyên và nghiêm trọng, gây thiệt hại nặng nề cho nông nghiệp và kinh tế đất nước.
Vào những năm 1940, nhà hóa học Vincent Schaefer đang nghiên cứu cách ngăn máy bay bị đóng băng quá nhiều trong khi bay. Ông đã phát triển một loại tủ lạnh đặc biệt để chứng minh cách băng hình thành trong mây. Một ngày nọ, ông đến phòng thí nghiệm và thấy tủ lạnh đã tắt. Khi ông cho một miếng đá khô (carbon dioxide rắn, cực lạnh) vào để làm lạnh bên trong, rồi chứng kiến một phản ứng phi thường: các tinh thể băng đột nhiên xuất hiện nước bên trong. Ông đã tạo ra mưa nhân tạo.
Năm 1946, ông Schaefer thả hàng cân đá khô vào những đám mây siêu lạnh phía trên dãy núi Adirondack ở New York. Điều này dường như đã gây ra tuyết rơi. Sau thí nghiệm này, các nỗ lực gieo mây đã xuất hiện trên khắp thế giới, mặc dù kết quả còn chưa rõ ràng và có những thách thức trong việc đo lường dữ liệu.
