10 hours ago
4
"Đối cảnh xót thương người tiết liệt"
Thế kỷ 18, Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác từ đất Hà Tĩnh ra Thăng Long chữa bệnh cho Chúa Trịnh Cán và đã thăm thú nhiều nơi. Xem Thượng kinh ký sự của ông gợi được cảnh sắc một thời của Long thành. Dạo thuyền Hồ Tây, cảnh quan thu vào tầm mắt khiến vị lương y "vô cùng sảng khoái" khi dong thuyền "qua khỏi núi đá ở giữa hồ, nhìn ánh trời sắc nước, long lanh sóng gợn, đàn cò uyên ương lượn lờ bãi nước. Trên bờ, bóng cây ở Ly cung um tùm thấp thoáng, khi ẩn khi hiện. Trên bãi, một dãy lâu đài. Cỏ hoa đua tươi, khoe hồng phô biếc. Trong đám thuyền chài nổi lên tiếng hát ngắn lướt trong bóng chiều". Nhưng rồi, trông cảnh lại hồi cố 30 năm trước đã từng cùng bè bạn bầu rượu túi thơ, buông mái chèo dạo khắp hồ dăm ngày mới về, để nhớ tiếc: "Phong cảnh vẫn như năm tháng trước/Người xưa không thấy ý khôn nguôi".
Chùa Một Cột hiện nay, được dựng lại năm 1955
ẢNH: TRẦN ĐÌNH BA
Cũng với Hồ Tây, Trương Vĩnh Ký đến thăm mà như một nhà nghiên cứu đi thực địa khi ghi cả chu vi, độ sâu cho đến các tên gọi của Hồ Tây; lại kèm cả tích xưa thời Lý ông Lê Văn Thịnh hóa hổ, vua Trần Dụ Tông đi chơi ngã xuống hồ được Trâu Canh cứu chữa… Riêng với cảnh quan nơi đây cuối thế kỷ 19, qua ghi chép của ông có thể thấy rõ: "Xung quanh mép hồ nhà dân sự ở đông. Đã nên là một kiểng sơn thủy quá vui quá đẹp; phải mà sửa soạn bồi bổ cho hẳn hòi, thì lại càng ra xinh ra đẹp hơn nữa bộn phần", theo Chuyến đi Bắc Kỳ năm Ất Hợi (1876).
Vẫn nhật ký trên, Trương Vĩnh Ký dạo thăm nhiều cảnh trí Hà Nội như Hồ Gươm, chùa Một Cột… Ông còn đến với cả địa điểm "vàng son một thuở" là Hoàng thành Thăng Long, trong đó có điện Kính Thiên. "Lọt khỏi Ngũ Môn Lâu, lên đến Kính Thiên. Đền ấy nền cao lắm, có 9 bậc xây đá Thanh, hai bên có hai con rồng cũng đá lộn đầu xuống. Cột đền lớn trót ôm, tính những là go liêm cã [gỗ lim cả]. Ngó ra đàng sau còn thấy một hai cung điện cũ cho vua Lê ở thuở xưa, bây giờ hư tệ còn tích lại đó mà thôi", ghi chép của họ Trương giúp độc giả hình dung phần nào sự đồ sộ của điện mà ngày nay đã không còn nữa.
Đất ngàn năm văn vật nên những nơi thắng tích thật không dễ kể hết. Thăm Hà Nội, Trần Hữu Tư ghi lại nhiều danh lam thắng cảnh cổ kim. Đền Quán Thánh trên đường Avenue du Grand Bouddha (nay là phố Quán Thánh) có cổng xây lối cổ, sân rộng, cây cối sum suê mát rượi, tượng Quán Thánh được ghi nhận là khí sắc oai linh, "Mình đồng che chở người lương thiện/Gan sắt nào lo kẻ bạo tàn". Ghé chân thăm miếu Viên Minh thờ Hai Bà Trưng, tác giả hoài cảm công lao với nước non của hai nữ anh hùng. Trước cảnh vắng vẻ nơi linh thiêng, ông xúc động: "Đối cảnh xót thương người tiết liệt/Bồi hồi cố nén hạt châu sa!". Cầu sắt Doumer (nay là cầu Long Biên) bắc qua sông Hồng cũng được tác giả Hải Long du ký ngồi xe kéo ghé thăm để hóng gió mát buổi chiều…
"Cảnh Tiêu tương khéo đặt bầy"
Cảnh sắc hồ Hoàn Kiếm được Long thành cảnh trí ca miêu tả: "Cảnh Tiêu tương khéo đặt bầy/Giữa hồ Hoàn Kiếm giồng cây bốn bề/Ngọc Sơn điện vũ uy nghi/Trấn ba đình có thạch bi khắc vàng/Kìa cầu Thê Húc vắt ngang/Tả thiên Bút Tháp, nghiễn [nghiên] sơn thạch đài". "Có cái hồ Hoàn Gươm rộng lớn; giữa hồ lại có cái cù lao nho nhỏ có cất cái miễu Ngọc Sơn, cây cối im rợp huyền vũ coi tươi tốt. Nhà thiên hạ, phố xá ở bao lấy miệng hồ", Trương Vĩnh Ký đã ghi lại vài dòng cảm nhận trong Chuyến đi Bắc Kỳ năm Ất Hợi (1876) khi thăm Hồ Gươm. Hải Long du ký thông tin thêm hồ nằm ở trung tâm Hà Nội, gắn với câu chuyện Lê Thái Tổ (tác giả nhầm thành Lê Thánh Tông - NV) trả gươm, có đền Ngọc Sơn thờ đức Văn Xương "thiên hạ lúc nào cũng đến cúng kiếng rất đông đảo".
Cầu Thê Húc dẫn vào đền Ngọc Sơn
ẢNH: TRẦN ĐÌNH BA
Đến với Văn Miếu - Quốc Tử Giám, nơi hiển hiện cho sự phồn thịnh của Nho học một thời, bày ra trước mắt khách du lãm là "Đôi bên đồng trụ nguy nga/Có bia hạ mã giựng [dựng] ra bên đường/Đông tây hai rẫy [dãy] hành lang/Khuê Văn giữa gác bình phong liệt ngoài/Song hàng bia đá rẫy [dãy] dài" (Long thành cảnh trí ca). Sở Cuồng Lê Dư ghi nhận quần thể di tích này trong Hà thành kim tích khảo có nhà Giám (Quốc Tử Giám) dạy học trò mở từ thời Lý, thời Lê tu tạo, đề biển Thái Học Môn, lại có Minh Luân Đường; thời Nguyễn dựng Khuê Văn Các "kiểu dáng đoan nhã". Nơi đây "trải binh hỏa bấy lâu mà phong cảnh vẫn như cũ".
Chùa Một Cột được miêu tả hình tượng như ý nghĩa giấc mơ của vua Lý, mà Long thành cảnh trí ca có ghi: "Liên hoa xuất thủy mộng thời chẳng ngoa". Trần Hữu Tư ghé qua chùa Một Cột không chỉ nhớ giấc mơ vua Lý gặp Phật bà Quan Âm mà còn xem dáng hình chùa và dí dỏm rằng đó là "cái hình ngộ nghĩnh" đã trở nên quen thuộc trên các tờ giấy bạc. Hà Nội còn biết đến với các cửa ô, thì đây: "Cửa Ô Quan Chưởng gần đây/Dưới sông thủy khách thảnh thơi đỗ thuyền", Long thành cảnh trí ca miêu tả cảnh tấp nập nơi di tích này. (còn tiếp)
