Giá lương thực có sốt bởi “siêu El Nino”?

Giá lương thực nóng dần theo El Nino

Trong bản tin phát hành ngày 3.8, Cục Quản lý đại dương và khí quyển Mỹ (NOAA) xác nhận El Nino đã đạt cường độ mạnh khi nhiệt độ mặt nước biển ở khu vực Nino 3,4 đạt mức 1,5 độ C; các khu vực lân cận như Nino 3 là 2,1 độ C và Nino 1 - 2 là 3,2 độ C. Tác động chính của El Nino là lượng mưa giảm, nắng nóng và khô hạn cực đoan ở nhiều khu vực. Tình trạng có tác động lan tỏa đến ngành lương thực, thực phẩm và nhiều khả năng thiết lập mặt bằng giá mới.

Thị trường gạo thế giới cũng đang chứng kiến những động thái mới. Đơn cử ngày 4.8, trang web chính thức của Bộ Nông nghiệp Philippines đăng thông báo nước này sẽ mở cửa nhập khẩu gạo đến hết năm 2026 dù trước đó tuyên bố ngừng nhập khẩu gạo 5% tấm và chỉ mua gạo 25% tấm. Bộ trưởng Nông nghiệp Francisco P.Tiu Laurel Jr. giải thích: "An ninh lương thực nghĩa là phải chủ động, chứ không phải đợi đến khi nguồn cung khan hiếm mới ứng phó và việc mở cửa này là để đảm bảo đất nước có đủ lượng dự trữ từ sớm trước vụ thu hoạch tiếp theo".

Giá lúa gạo tăng, VN không còn hàng để xuất khẩu

ẢNH: DUY TÂN

Dự báo El Nino có thể khiến sản lượng lúa gạo nội địa của Philippines giảm tới 750.000 tấn. Tính đến cuối tháng 7, lượng gạo nhập khẩu của nước này là 3,3 triệu tấn so với tuyên bố từ đầu năm chỉ nhập tối đa 3,8 triệu tấn và đã cấp 3.952 giấy phép nhập khẩu gạo với tổng lượng gạo ước trên 4,4 triệu tấn. Trong khi đó, Bộ Nông nghiệp Mỹ (USDA) dự báo lượng gạo nhập khẩu của Philippines có thể tăng lên tới 5,1 triệu tấn.

Ở chiều ngược lại, nguồn cung gạo dự báo giảm đáng kể trong năm 2026. Các cơ quan chức năng Thái Lan cho biết tính đến hết tháng 6 năm nay, lượng gạo xuất khẩu chỉ đạt gần 3,3 triệu tấn, giảm đến gần 19% so với cùng kỳ năm trước. Dự báo lượng gạo xuất khẩu cả năm chỉ khoảng 7 triệu tấn, giảm 1,3 triệu tấn so với năm 2025, tương đương 15%. Nguyên nhân do El Nino gây khô hạn và thiếu nước trong khi phần lớn diện tích lúa ở lưu vực sông Chao Phraya đều phụ thuộc vào nguồn cung cấp nước mưa tự nhiên. Hiệp hội Xuất khẩu gạo Thái Lan (TREA) thông tin tính đến ngày 30.7, giá gạo 5% tấm xuất khẩu của nước này là 465 USD/tấn, tăng 7 USD so với giữa tháng. Tương tự, thời gian gần đây, giá gạo từ các nguồn cung ở châu Á, đặc biệt là Ấn Độ, cũng tăng do nước này bắt đầu kế hoạch thu mua dự trữ.

Trên phạm vi toàn cầu, USDA dự báo so với năm trước nhu cầu tiêu thụ gạo sẽ tăng khoảng 2,78 triệu tấn trong khi sản lượng giảm khoảng 1,56 triệu tấn và tồn kho cuối kỳ giảm 2,83 triệu tấn. Tổ chức Lương nông LHQ (FAO) cũng đưa ra nhận định tương tự.

Có cơn sốt giá lương thực mới?

Ở góc độ thị trường, bà Phan Mai Hương, chuyên gia thị trường từ SS Rice News, nói: Mùa mưa ở Ấn Độ đến muộn, nhưng gần đây lượng mưa đã gia tăng trở lại và gần với mức thông thương các năm. Nhờ vậy mà diện tích xuống giống cũng tăng dần. Tình hình tương tự cũng được cải thiện ở các nước Đông Nam Á. Vì vậy, khả năng vụ lúa hiện tại và sắp tới sản lượng thu hoạch vẫn khá tốt, nên thị trường tương đối ổn. Tuy nhiên, từ năm 2027 trở đi, căng thẳng có thể gia tăng khi bước vào mùa khô cũng là vụ thu hoạch chính của nhiều nước. Để ứng phó thì các nước sẽ phải chuẩn bị từ cuối năm 2026. Ngoài cung cầu thực tế, thị trường còn diễn biến theo mức độ sẵn sàng ứng phó của các chính phủ.

GS-TS Bùi Chí Bửu, nguyên Viện trưởng Viện Khoa học nông nghiệp miền Nam, tỏ ra thận trọng: Hiện tại còn nhiều điều chưa chắc chắn, đặc biệt là nguy cơ tác động và khả năng thích nghi ở các khu vực với từng nhóm đối tượng rất khác nhau. Về tổng thể với VN và vùng sản xuất lương thực chủ lực ĐBSCL thì chiến lược tốt nhất là "tránh né" - tránh hạn, né mặn - bằng các giống ngắn ngày có khả năng thích nghi tốt hơn. "Bà con nông dân mình rất giỏi, hệ thống dự báo khuyến nông cũng khá tốt so với các nước trong khu vực ASEAN; vì vậy nếu có bị ảnh hưởng thì xác suất thiệt hại có thể cũng không vượt quá 10%", GS Bửu nhận xét.

Các chuyên gia có chung nhận định trên phạm vi toàn cầu, El Nino sẽ tạo ra xu hướng cung giảm và cầu tăng, kéo giá leo thang. Đó không chỉ là câu chuyện của lúa gạo mà của cả ngành lương thực thực phẩm nói chung. Nếu chúng ta có thể chủ động điều tiết lịch thời vụ, hạn chế thiệt hại xuống mức thấp nhất thì cơ hội tự nhiên sẽ đến. Điều cần lưu ý là El Nino mới xuất hiện và những khu vực chịu tác động chính đang trong giai đoạn mùa mưa. Vì vậy, sẽ chưa nhìn rõ hết các tác động của một El Nino cường độ mạnh. Tình hình sẽ rõ ràng hơn khi bước vào mùa khô sắp tới. Mặt khác, tác động từ thời tiết lên các đối tượng cây trồng vật nuôi cần có thời gian ít nhất từ 3 - 6 tháng. Bằng chứng là đợt El Nino trước đây xuất hiện từ 2023 nhưng đến giữa năm 2024, giá nông sản thế giới mới bắt đầu lên cơn sốt. Với những loại cây trồng lâu năm như cà phê, cơn sốt giá kéo dài đến hết năm 2025, là giai đoạn La Nina. Vì vậy, tác động của El Nino lần này lên giá lương thực thực phẩm chủ yếu sẽ xuất hiện từ đầu năm 2027 và có thể kéo dài sang năm 2028.

Trong một bài phân tích rủi ro do El Nino gây ra, Reuters dẫn nghiên cứu của các chuyên gia dự báo nhiều mặt hàng lương thực chủ lực như: gạo, dầu cọ, mía và cà phê có khả năng thiết lập mặt bằng giá mới cao hơn hiện tại từ 10 - 50%. Thị trường thậm chí có thể xảy ra cú sốc với mức tăng giá từ 50 - 100%, hoặc cao hơn; nếu lặp lại tình trạng dừng xuất khẩu ở một nguồn cung chính nào đó như trước đây. Ngoài ra, lĩnh vực chăn nuôi cũng bị ảnh hưởng vì đàn gia cầm, gia súc, đặc biệt là đàn bò sữa, là những đối tượng khá nhạy cảm với thời tiết nắng nóng kéo dài. Môi trường nóng ẩm cũng là điều kiện tốt cho các loại dịch bệnh bùng phát.