7 hours ago
4
Nơi lưu giữ nhịp sống và ký ức đô thị
Vỉa hè Hà Nội từ lâu đã trở thành nét văn hóa rất riêng của Thủ đô. Không chỉ là phần không gian góp mặt trong cảnh quan đô thị, nơi đây còn gắn liền với đời sống mưu sinh, các hoạt động nghệ thuật và lưu giữ nhiều ký ức thân thuộc của người dân Hà Nội.
Cuối năm 1885, đường phố Hàng Khảm (bao gồm Tràng Tiền, Hàng Khay ngày nay) hoàn thành, đường được trải nhựa, hai bên vỉa hè cho lát gạch và trồng phượng để tránh nắng vào mùa hè. Và vỉa hè Hàng Khảm là vỉa hè đầu tiên của Hà Nội theo kiểu của thành thị phương Tây. Tiếp theo đó các phố mới hình thành mà nay là Ngô Quyền, Lê Lai, Lê Thạch, Cổ Tân, chính quyền thành phố đã cho lát vỉa hè, trồng cây lấy bóng mát.
Từ khi xuất hiện, vỉa hè không chỉ mang chức năng phục vụ giao thông cho người đi bộ mà còn trở thành nơi hội tụ nhiều giá trị văn hóa và đời sống xã hội. Ở Hà Nội, vỉa hè được xem như một “không gian kinh tế” đặc biệt với vô số hoạt động mua bán diễn ra hằng ngày.
Không cần những công trình hào nhoáng hay trung tâm thương mại hiện đại, chỉ cần ngồi ở một góc phố nhỏ, người dân cũng có thể cảm nhận được nhịp sống rất riêng của thành phố này. Đó là tiếng leng keng của người bán quà sáng, là mùi thơm của bát phở nóng trong tiết trời se lạnh, là hình ảnh những cụ già ngồi đánh cờ bên vỉa hè. Tất cả tạo nên một bức tranh đời sống vừa giản dị vừa gần gũi mà khó nơi nào có được. Những điều đó đã khiến vỉa hè trở thành nơi phản chiếu rõ nét đời sống xã hội của người dân Thủ đô. Đây cũng là môi trường hình thành quá trình trao đổi và lan truyền thông tin một cách tự nhiên trong đời sống thường nhật.
Không nên xóa bỏ hoàn toàn văn hóa vỉa hè
Từ cuối năm 2025 đến nay, Hà Nội liên tục triển khai các đợt ra quân lập lại trật tự đô thị, trọng tâm là xử lý tình trạng lấn chiếm vỉa hè. Diện mạo mới của nhiều tuyến phố dần lộ diện, gọn gàng hơn, giảm tình trạng ùn tắc cục bộ.
PGS.TS Đặng Hoài Giang - Trường Đại học Khoa học xã hội và nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội - khẳng định những biện pháp quyết liệt để chỉnh trang, nâng cấp bộ mặt đô thị, trong đó có việc dọn dẹp vỉa hè, của thành phố là đúng đắn và cần thiết. Đây là giải pháp để trả lại vỉa hè sạch sẽ, khang trang, gọn gàng hơn cho người dân Thủ đô.
“Với tư cách là một người đã sống ở Hà Nội hơn 20 năm, tôi luôn mong thành phố có những vỉa hè sạch sẽ, thông thoáng và văn minh hơn. Bởi trên thực tế, có rất nhiều vỉa hè hiện nay không còn thực hiện đúng chức năng cơ bản của nó là không gian dành cho người đi bộ”, PGS.TS Đặng Hoài Giang chia sẻ với PV Tiền Phong.
Ông cho rằng, đô thị hiện đại khó có thể phát triển bền vững nếu người đi bộ không có không gian di chuyển an toàn, thuận tiện và có mỹ quan tương xứng với vị thế của một thủ đô. Tuy nhiên, vấn đề của Hà Nội nằm ở chỗ: vỉa hè ở đây từ lâu không còn thuần túy là nơi dành riêng cho người đi bộ, mà đã trở thành một loại hình không gian xã hội rất đặc thù của Hà Nội nói riêng và các đô thị Việt Nam nói chung.
Vì vậy, nếu nhìn từ góc độ quản lý, vỉa hè được xem là một không gian bị lấn chiếm hoặc sử dụng sai chức năng. Nhưng nếu nhìn từ phía cộng đồng, từ chính đời sống đô thị thực tế, vỉa hè lại đảm nhiệm rất nhiều chức năng xã hội khác nhau.
“Đó là nơi mưu sinh của nhiều lao động nhập cư và các hộ kinh doanh nhỏ. Đó cũng là nơi diễn ra các hoạt động giao tiếp cộng đồng, thư giãn, ăn uống, giải trí. Thậm chí, ở một chừng mực nào đó, nó còn góp phần tạo nên nhịp sống, sự đa dạng và sức hấp dẫn trong văn hóa Hà Nội. Có thể nói rằng, ở Hà Nội, vỉa hè không chỉ là nơi để đi qua mà còn là nơi để sống”, PGS.TS Đặng Hoài Giang nói.
Trong quá khứ có nhiều chiến dịch ra quân rầm rộ, nhưng thường chỉ phát huy tác dụng trong một khoảng thời gian ngắn, rồi lại “đâu vào đấy”. Nguyên nhân là các chiến dịch mới xử lý được phần biểu hiện - phần ngọn của vấn đề, mà chưa giải quyết được những nguyên nhân sâu xa tạo ra thực trạng ấy.
Câu chuyện về vỉa hè Hà Nội phản ánh nhiều áp lực khác của đô thị hiện nay. Đó là vấn đề khu vực kinh tế phi chính thức còn lớn, thiếu việc làm ổn định cho lao động thu nhập thấp, thiếu không gian công cộng phục vụ sinh hoạt cộng đồng, cùng với đó là mật độ dân cư và xây dựng quá cao khiến người dân phải tìm kiếm không gian bên ngoài để giao tiếp, thư giãn.
“Vỉa hè Hà Nội là sản phẩm của cả một cấu trúc xã hội và không gian đô thị đặc thù, chứ không đơn thuần là kết quả của ý thức cá nhân. Do đó, việc lập lại trật tự vỉa hè chỉ có thể thành công và mang tính bền vững nếu chúng ta không chỉ dừng lại ở các giải pháp hành chính, mà cần có một thiết kế chính sách đồng bộ và linh hoạt hơn”, PGS.TS Đặng Hoài Giang chia sẻ.
Là người có nhiều công trình nghiên cứu về không gian văn hóa Việt, ông Hoài Giang cho rằng, thành phố cần tiếp tục cải thiện quy hoạch đô thị theo hướng hợp lý, hiện đại và cân bằng hơn, mở rộng thêm công viên, không gian công cộng và mặt nước xanh như Hà Nội đang làm để giảm áp lực lên vỉa hè. Đồng thời, cần tạo thêm cơ hội sinh kế cho nhóm lao động yếu thế để họ không buộc phải phụ thuộc quá nhiều vào kinh tế vỉa hè.
Với nhóm giải pháp dành riêng cho vỉa hè, chuyên gia cho rằng mục tiêu của Hà Nội không nên là xóa bỏ hoàn toàn văn hóa vỉa hè, bởi điều đó vừa không thực tế, vừa làm mất đi một phần sức sống và bản sắc đô thị của Hà Nội. Mục tiêu cần hướng tới là tái cấu trúc văn hóa vỉa hè theo hướng văn minh, có tổ chức và phù hợp hơn với yêu cầu của một đô thị hiện đại.
Ông Giang đề xuất Hà Nội có thể quy hoạch và phân loại vỉa hè theo từng khu vực chức năng. Có những nơi phải tuyệt đối dành cho người đi bộ, tức là phải “giành lại” vỉa hè một cách triệt để. Nhưng cũng có những khu vực được phép kinh doanh trong những khung thời gian nhất định, với các tiêu chuẩn rõ ràng về vệ sinh, an toàn, mỹ quan, giá cả và cả nghĩa vụ thuế đối với các hộ kinh doanh.
Nâng cấp để giữ phần hồn và sức sống vốn có
Thành phố có thể định hướng một số tuyến phố chuyên về ngành hàng hoặc loại hình dịch vụ nhất định, tương tự mô hình của khu vực 36 phố phường trước đây. Đây cũng là kinh nghiệm của nhiều đô thị lớn ở châu Á như Thái Lan, Hàn Quốc hay Nhật Bản.
Điều này càng trở nên quan trọng khi nhìn vào lịch sử phát triển của thành phố. Hà Nội là sản phẩm của sự kết hợp giữa nông thôn và đô thị, giữa bình dân và tinh hoa. Vỉa hè Hà Nội chính là nơi phản ánh rất rõ những đặc điểm xuyên suốt đó.
Ranh giới giữa việc "lấn chiếm” với những đặc điểm văn hóa - xã hội khác của vỉa hè là rất mong manh. Chỉ cần nhìn lệch đi một chút thì có thể thấy đó là tiêu cực, nhưng nếu nhìn rộng hơn thì nó lại chứa đựng những thứ có thể xem như “đặc sản” của Hà Nội. Vì vậy cần một cách nhìn, một cách tiếp cận rộng mở và đa chiều hơn.
Trong bối cảnh hiện nay, điều tạo nên sự khác biệt giữa các đô thị chính là sức hấp dẫn riêng của mỗi nơi. Và sức hấp dẫn của Hà Nội không hẳn đến từ những tòa nhà cao tầng hay những thiết kế quá hiện đại, bởi ở khía cạnh đó Hà Nội khó có thể cạnh tranh với những đô thị như Tokyo, Seoul hay Bangkok.
Vì vậy, điều cần làm không phải là loại bỏ hoàn toàn những đặc điểm ấy để khiến Hà Nội mất đi bản sắc của mình, mà là nâng cấp nó lên, sắp xếp lại cho tinh tươm hơn, văn minh hơn nhưng vẫn duy trì được phần hồn và sức sống vốn có của nó.
