GS Lê Thi - Nhà khoa học khai sáng nghiên cứu về phụ nữ, gia đình, bình đẳng giới

Nữ giáo sư triết học đầu tiên của Việt Nam

Sáng 3.6.2026, tại Hà Nội, Viện Triết học - Viện Nghiên cứu con người, gia đình và giới (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) cùng gia đình đã tổ chức trang trọng lễ kỷ niệm 100 năm ngày sinh cố GS Lê Thi (3.6.1926 - 28.8.2020). Đồng thời, tại lễ kỷ niệm cũng đã ra mắt cuốn hồi ký Mẹ tôi - Người phụ nữ kéo cờ Tổ quốc do TS Lê Minh Quốc biên soạn.

Từ một cô tiểu thư Việt Minh, tên thật là Dương Thị Thoa - con gái GS Dương Quảng Hàm (1898 - 1946) - Hiệu trưởng Trường trung học Chu Văn An, Lê Thi được chọn đại diện nữ sinh thủ đô Hà Nội cùng Đàm Thị Loan - nữ chiến sĩ Giải phóng quân từ Việt Bắc về - kéo cờ đỏ sao vàng trong Ngày Độc lập.

Tọa đàm nhân kỷ niệm 100 năm ngày sinh GS Lê Thi

ẢNH: KIỀU MAI SƠN

Sau 10 năm làm cán bộ phụ nữ vận động phong trào, từ tháng 12.1961, bà Lê Thi chuyển về công tác tại Ban Triết học thuộc Ủy ban Khoa học Nhà nước (nay là Viện Triết học - Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam), là tổ trưởng nghiên cứu những vấn đề duy vật lịch sử. 

Trong 27 năm công tác tại Viện Triết học (1961 - 1988), bà đã đảm nhiệm các chức vụ: Phó viện trưởng, quyền Viện trưởng rồi Viện trưởng Viện Triết học kiêm Tổng biên tập Tạp chí Triết học. 

Tự nhận xét thời gian làm việc tại cơ quan này, giáo sư Lê Thi từng cho biết: "Nghiên cứu triết học có nhiều khó khăn, nghiên cứu về duy vật lịch sử lại đòi hỏi những yêu cầu riêng phức tạp hơn, tôi lại phải đảm nhiệm nhiều công tác quản lý khoa học, hành chính sự vụ nặng nề. Nhưng với lòng yêu khoa học, tôi quyết tâm hết sức tranh thủ thời gian, sắp xếp công việc khoa học để có thể hoàn thành một số công trình nghiên cứu về duy vật lịch sử, làm một số báo cáo khoa học, đặc biệt là thời điểm năm 1981 để phục vụ chuẩn bị Đại hội V của Đảng, chú ý đi vào một số chuyên đề mình có điều kiện tích lũy tư liệu, đã có vốn lý luận".

PGS-TS Nguyễn Tài Đông, Viện trưởng Viện Triết học đã chia sẻ: Năm 1992, bà Lê Thi được phong học hàm giáo sư triết học. Bà là nữ giáo sư triết học đầu tiên ở Việt Nam.

Khai sáng nghiên cứu khoa học về phụ nữ và bình đẳng giới

Tại lễ kỷ niệm, các nhà khoa học đã ghi nhận, với tầm nhìn khoa học, tinh thần tiên phong, năm 1987 bà Lê Thi tham gia xây dựng và phát triển Trung tâm Nghiên cứu khoa học về gia đình và phụ nữ (nay là Viện Nghiên cứu con người, gia đình và giới).

Trước đó, với kinh nghiệm của cán bộ phụ vận, tham gia Ban Chấp hành Trung ương Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam 2 khóa (1974 - 1987), bà suy nghĩ: "Ở Việt Nam đã đến lúc các vấn đề phụ nữ cần được nghiên cứu trên cơ sở khoa học thì mới giúp ích nhiều cho công tác vận động phụ nữ đông đảo". 

Viện trưởng Viện Triết học Lê Thi đã bắt đầu thực hiện các đề tài nghiên cứu về phụ nữ - lao động - việc làm cùng các đồng nghiệp nữ tại cơ quan. Ý tưởng của bà Lê Thi được nguyên Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam, Phó chủ tịch Hội đồng Nhà nước Nguyễn Thị Định và Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học xã hội ủng hộ tích cực. 

Thời điểm đó, thành lập một cơ quan khoa học về phụ nữ ở Việt Nam còn là chuyện mới lạ, bà vấp phải nhiều ý kiến phản bác và chế giễu. Tháng 3.1987, Trung tâm Nghiên cứu khoa học về phụ nữ chính thức ra mắt.

Ra mắt cuốn hồi ký Mẹ tôi - Người phụ nữ kéo cờ Tổ quốc

ẢNH: KIỀU MAI SƠN

Thời gian 10 năm đứng đầu, GS Lê Thi quan tâm đào tạo đội ngũ chuyên gia giỏi vừa có chuyên môn sâu về ngành khoa học (tâm lý, xã hội học, kinh tế, luật học…) - điều cần thiết cho công việc nghiên cứu về phụ nữ - vừa được đào tạo về lý luận giới. Trong 3 năm 1993 đến 1995, bà làm chủ nhiệm đề tài cấp nhà nước KX0709: "Vai trò gia đình trong sự hình thành và phát triển nhân cách con người Việt Nam". Đề tài được Nhà xuất bản Phụ nữ in năm 1997, Nhà xuất bản Thế giới dịch ra tiếng Anh và được GS Lê Thi tự đánh giá: "Đó là một cuốn sách tôi rất tâm đắc".

Năm 2020, GS Lê Thi qua đời. Trong điếu văn, TS Đặng Xuân Thanh, Phó chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam đã ghi nhận sự nghiệp khoa học hơn nửa thế kỷ của bà: "Những thành tựu nghiên cứu của giáo sư, ngoài đóng góp vào giải quyết các vấn đề lý luận chung, lý luận về thời kỳ quá độ xây dựng Chủ nghĩa xã hội ở nước ta, triển khai thực hiện các nội dung nghị quyết đại hội Đảng các khóa, về những nhiệm vụ của khoa học xã hội trong các giai đoạn cách mạng… Các kết quả nghiên cứu không chỉ hình thành nên các luận điểm khoa học mà còn là cơ sở khoa học, kiến nghị những chủ trương, xây dựng chính sách của Đảng và Nhà nước về lĩnh vực gia đình và phụ nữ nhằm cải thiện đời sống, xây dựng gia đình, phát huy vai trò của phụ nữ và sự nghiệp bình đẳng giới. Kết quả đó cũng bao hàm nhiều kiến thức phổ cập về gia đình giúp cán bộ cơ sở và phụ nữ có thể đọc và áp dụng vào thực tiễn".