Hà Nội thí điểm 'tạo căn cước' cho nhà văn hóa

Động thái này diễn ra trong bối cảnh nhiều công trình văn hóa đã được đầu tư nhưng hiệu quả hoạt động giữa các địa phương vẫn chưa đồng đều. Mô hình tại Vạn Điểm được kỳ vọng sẽ tạo ra một xu hướng tiếp cận mới, lấy bản sắc của từng vùng đất làm nền tảng để tạo sức sống bền vững cho không gian văn hóa cộng đồng.

Tăng quyền thụ hưởng văn hóa

Điểm nổi bật nhất của mô hình tại Vạn Điểm là đưa nghề mộc truyền thống, giá trị văn hóa đã gắn bó với vùng đất này qua nhiều thế hệ, trở thành một phần của không gian sinh hoạt cộng đồng. Thành phố sẽ tiếp tục triển khai ở các nhóm xã, phường khác, hướng tới mục tiêu mỗi địa phương xây dựng một cách làm riêng để phát huy hiệu quả nhà văn hóa, thay đổi hoàn toàn cách vận hành theo một khuôn mẫu thống nhất như trước đây.

Phòng đọc sách tại Nhà văn hóa - Khu thể thao thôn Vạn Điểm

Hiện nay, Nhà văn hóa - Khu thể thao Vạn Điểm có trên 10 loại hình câu lạc bộ với hơn 350 hội viên tham gia sinh hoạt thường xuyên. Không gian được quy hoạch thành nhiều phân khu chuyên biệt, đáp ứng đa dạng nhu cầu từ rèn luyện thể chất đến bồi đắp tri thức. Tùy theo sở thích cá nhân, mỗi người đều có thể tìm thấy không gian phù hợp cho mình như: góc tập luyện võ thuật, không gian dưỡng sinh cho người cao tuổi, phòng cộng đồng số và các phòng chức năng chuyên dụng…

Bà Vũ Thu Hà, Phó Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội khẳng định, việc xây dựng mô hình điểm về thiết chế văn hóa là việc làm thiết thực để chăm lo tốt hơn đời sống tinh thần cho nhân dân. TS Nguyễn Minh Chung (Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam) cho rằng, mô hình khác biệt ở chỗ đã chuyển trọng tâm từ việc đầu tư cơ sở vật chất sang đầu tư cho nội dung văn hóa.

Thế nhưng, giá trị của một nhà văn hóa không được quyết định bởi quy mô xây dựng hay số phòng chức năng, mà bởi khả năng duy trì các hoạt động thường xuyên và tạo dựng sự gắn kết cộng đồng. Nói cách khác, phần xây đã hoàn thành nhưng phần sống của cơ sở văn hóa vẫn còn là khoảng trống.

"Vạn Điểm lựa chọn đưa nghề mộc truyền thống vào trung tâm không gian sinh hoạt là một cách tiếp cận hợp lý, bởi bản sắc địa phương chính là yếu tố tạo nên sự khác biệt và sức sống lâu dài cho thiết chế văn hóa.

Khi người dân nhìn thấy nghề truyền thống, lịch sử và ký ức của quê hương hiện diện trong chính không gian họ sinh hoạt hằng ngày, nhà văn hóa sẽ không còn là một công trình công cộng đơn thuần mà trở thành một phần của đời sống cộng đồng. Chỉ khi bản sắc trở thành nền tảng của thiết chế văn hóa, quá trình bảo tồn mới gắn với đời sống đương đại và tạo được sự tham gia tự nguyện của người dân”, TS Minh Chung nói.

Thay đổi này cũng được đánh giá là phù hợp với định hướng phát triển văn hóa mà Hà Nội theo đuổi trong những năm gần đây, nhìn nhận văn hóa như nguồn lực nội sinh của phát triển, chứ không chỉ là lĩnh vực phục vụ đời sống tinh thần.

Một thiết chế văn hóa mang đậm dấu ấn địa phương không chỉ góp phần bảo tồn giá trị truyền thống mà còn có thể trở thành điểm kết nối cộng đồng, giáo dục thế hệ trẻ và quảng bá hình ảnh địa phương tới du khách.

Bản sắc không thể được sản xuất theo dây chuyền

Hà Nội sở hữu nguồn tài nguyên văn hóa rất đa dạng. Có nơi nổi tiếng với nghề thủ công truyền thống như gốm Bát Tràng, quạt Chàng Sơn, khảm trai Chuôn Ngọ, mây tre đan Phú Vinh; có địa phương lưu giữ lễ hội, di tích, nghệ thuật trình diễn dân gian; cũng có những khu vực nội đô hình thành bản sắc từ lịch sử phố nghề, ký ức đô thị hay đời sống của các khu dân cư lâu đời.

Chính sự khác biệt ấy tạo nên lợi thế lớn nhất của Thủ đô, đồng thời cũng khiến việc xây dựng một mô hình chung cho tất cả địa phương trở nên thiếu khả thi.

Câu lạc bộ võ thuật tại Nhà văn hóa - Khu thể thao thôn Vạn Điểm

Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Thanh Nhạn (Viện nghiên cứu Phát triển văn hóa và ngôn ngữ) "bản sắc không thể được sản xuất theo dây chuyền" có lẽ là nguyên tắc quan trọng nhất nếu Hà Nội muốn nhân rộng mô hình từ Vạn Điểm ra toàn bộ 126 xã, phường. Mỗi vùng đất được hình thành từ một lịch sử khác nhau, sở hữu những làng nghề, di sản, tập quán và ký ức cộng đồng riêng.

Vì vậy, nếu mọi nhà văn hóa đều có cùng cách bài trí, cùng hệ thống câu lạc bộ, cùng lịch hoạt động và cùng nội dung sinh hoạt, thiết chế văn hóa sẽ khó tạo được sự gắn bó với người dân.

Điều cần nhân rộng chính là phương pháp phát hiện "chất liệu văn hóa" của từng địa phương. Với Vạn Điểm, đó là nghề mộc; với Bát Tràng là nghề gốm; Chàng Sơn là nghề làm quạt; Phú Vinh là mây tre đan; Quảng Phú Cầu là nghề làm hương; còn những khu phố cổ có thể khai thác ký ức đô thị, văn hóa phố nghề hay đời sống cư dân lâu đời.

Nếu mỗi địa phương đều có thể kể câu chuyện của chính mình, hệ thống thiết chế văn hóa sẽ trở thành một mạng lưới đa dạng thay vì những phiên bản na ná nhau. Chính sự khác biệt ấy mới tạo nên sức hấp dẫn, khơi dậy niềm tự hào của người dân và giúp văn hóa cơ sở phát triển bền vững”.

Bà Nhạn dẫn ví dụ về mô hình Machizukuri ở Nhật Bản, từ cuối những năm 1960, Nhật Bản phát triển triết lý Machizukuri (xây dựng cộng đồng), trong đó người dân cùng thiết kế không gian công cộng, bảo tồn nghề truyền thống, lễ hội và ký ức địa phương.

Các trung tâm cộng đồng không hoạt động theo một mẫu thống nhất mà phản ánh đặc trưng của từng khu phố, từng làng nghề. Nhiều nghiên cứu xem Machizukuri là một trong những mô hình thành công nhất về phát triển cộng đồng dựa trên bản sắc văn hóa và sự tham gia của cư dân.

PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội cho rằng, văn hóa chỉ có thể phát triển bền vững khi cộng đồng trở thành chủ thể sáng tạo, chủ thể gìn giữ và chủ thể thụ hưởng. Điều đó đồng nghĩa một thiết chế văn hóa sẽ khó tạo sức sống nếu nội dung được thiết kế từ bên ngoài hoặc áp dụng đồng loạt cho mọi địa phương.