Hồ Ba Bể 10.000 năm tuổi...

Theo truyền thuyết, hồ ra đời từ cột nước khổng lồ dưới lòng đất phun trào.

Hồ Ba Bể được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt năm 2012 - ký họa của KTS Hoàng Dũng

Người Tày kể rằng, ngày xưa khu vực hồ Ba Bể là đất liền. Có một bà lão rách rưới, ghẻ lở đến đây ăn xin nhưng bị cả làng xua đuổi, duy chỉ có mẹ con người đàn bà góa thương tình cho ăn uống, ngủ nhờ. Hôm sau, trước khi đi khỏi nhà, bà bảo sắp có lụt lớn và tặng hai mẹ con một gói tro bếp dặn rắc quanh nhà và hai mảnh vỏ trấu phòng khi hữu sự. Sau đó ít lâu, một cột nước khổng lồ dưới lòng đất bất ngờ phun trào. Đất lở ra, nước nhấn chìm toàn bộ nơi đây, trừ nền nhà hai mẹ con được phép màu nâng cao. Hai vỏ trấu thả xuống nước lập tức hóa thành thuyền độc mộc để họ đi cứu những người bị nạn. Vùng đất bị nhấn chìm này trở thành hồ Ba Bể. Nền đất cao nhà bà góa trở thành hòn đảo nhỏ giữa hồ, chính là đảo Bà Góa.

Thuyền độc mộc (đẽo từ một thân cây nguyên khối) là phương tiện di chuyển của người bản địa xưa - ký họa của KTS Duy Huỳnh

Dù là truyền thuyết nhưng dưới lăng kính địa chất học, đây không phải là sự hư cấu vô căn cứ mà có thể là sự mã hóa ký ức tập thể của người xưa về một thảm họa địa chất có thật. 

Hồ Ba Bể nằm trong địa hình Karst (đá vôi) tuổi đời hơn 300 triệu năm - ký họa của KTS Hoàng Dũng

Thạc sĩ địa lý Trương Hoàng Phương giải thích: "Hồ Ba Bể nằm trong địa hình Karst (đá vôi) có tuổi đời khoảng hơn 300 triệu năm. Sự hòa tan ngầm liên tục (giữa CO2 trong nước và đá vôi) có thể tạo ra những hốc rỗng khổng lồ dưới lòng đất. Khi trần của các hốc rỗng này không chịu nổi trọng lượng bề mặt, nó sẽ sụp đổ đột ngột tạo thành hố sụt khổng lồ".

Bản Pác Ngòi của người Tày ngay hồ Ba Bể - ký họa của KTS Duy Huỳnh

Sự sụt lún cơ học này phá vỡ áp lực của mạch nước ngầm bên dưới, khiến nước phun trào dữ dội. Hiện tượng này khớp với chi tiết "cột nước khổng lồ dưới lòng đất phun lên nhấn chìm thung lũng" trong truyền thuyết.

"Ba Bể" chuyển ngữ từ tiếng Tày "Slam Pé", nghĩa là 3 hồ (Pé Lầm, Pé Lù và Pé Lèng). Theo Cục Di sản văn hóa (Bộ VH-TT-DL), hồ Ba Bể hình thành khoảng 10.000 năm trước. Hồ dài hơn 8 km và chứa khoảng 90 triệu m³ nước. Các nhà khảo cổ đã tìm thấy công cụ lao động của con người có từ 10.000 - 20.000 năm trước tại đây (Động Puông, hang Thẳm Thinh).

Năm 2012, hồ Ba Bể được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt.