'Hóa đơn' tin giả

Chủ doanh nghiệp tìm đến tôi sau khi công ty anh bị một tài khoản Facebook đăng tin sai sự thật, gây hiểu nhầm rằng họ cố ý lừa dối khách hàng. Bài viết lan nhanh. Đối tác trì hoãn ký hợp đồng. Bạn hàng cũ ngại nghe máy.

Câu chuyện ấy trở đi trở lại trong đầu tôi khi đọc Nghị định 174/2026, sẽ có hiệu lực từ 1/7. Theo Điều 95, hành vi cung cấp, chia sẻ thông tin sai sự thật gây hoang mang trong nhân dân, gây thiệt hại cho hoạt động kinh tế xã hội có thể bị phạt từ 30 đến 50 triệu đồng. Mức cũ theo Điều 101 Nghị định 15/2020 là 10 đến 20 triệu. Chế tài tăng gấp đôi đến gấp ba.

Tôi ủng hộ định hướng này. Mạng xã hội tại Việt Nam đã trở thành môi trường tin tức song hành với báo chí chính thống. Người dùng tiếp nhận hỗn loạn cả tin xác thực lẫn tin bịa đặt, cả phân tích tỉnh táo lẫn câu view bằng kích động. Một đoạn video AI giả giọng lãnh đạo, một bài bịa chuyện doanh nghiệp phá sản, một tin đồn dịch bệnh, mỗi nội dung đều có thể tạo hệ quả vượt xa thiệt hại cá nhân của người bị nhắc tên. Chế tài cũ với mức trung bình áp dụng cho cá nhân khoảng 7,5 triệu đồng rõ ràng không đủ răn đe trong một xã hội mà một tin giả có thể quét sạch giá trị thương hiệu xây trong nhiều năm.

Nhưng tăng tiền phạt mới là một mặt của vấn đề. Sau nhiều năm tiếp xúc với các vụ việc liên quan đến danh dự, uy tín bị xâm phạm trên không gian mạng, tôi nhận thấy còn những khoảng trống khác mà Nghị định 174, cũng như các điều luật khác cần phải hoàn thiện.

Khoảng trống thứ nhất nằm ở tiêu chí áp dụng. Cụm từ "gây hoang mang trong nhân dân" là khái niệm mở. Một bài đăng có một trăm lượt chia sẻ có gây hoang mang không? Hay phải năm nghìn lượt? Một bình luận về quy hoạch đô thị mà người dân ở khu vực đó lo lắng, vậy có phải gây hoang mang không?

Thông tư hướng dẫn Nghị định 174 cần được ban hành sớm và hướng dẫn cụ thể về tiêu chí định lượng rõ ràng ở điểm này.

Khoảng trống thứ hai nằm ở cơ chế bồi thường cho nạn nhân. Xử phạt vi phạm hành chính là cách nhà nước trừng phạt cá nhân, tổ chức vì xâm hại trật tự công, tiền phạt nộp vào ngân sách. Bồi thường thiệt hại thuộc quan hệ dân sự khi bên gây hại có nghĩa vụ khôi phục cho bên bị hại theo Bộ luật Dân sự. Hai chế định không thay thế cho nhau và phải vận hành song song.

Vì thế, việc tăng chế tài hành chính lên 50 triệu cải thiện rõ vế răn đe nhưng không tự động cải thiện mức bồi thường thiệt hại cho nạn nhân.

Người bị bịa đặt, vu khống sẽ phải tự đi kiện dân sự để đòi bồi thường. Theo Điều 592 Bộ luật Dân sự 2015, mức bù đắp tổn thất tinh thần tối đa bằng mười lần mức lương cơ sở khi các bên không thỏa thuận được. Trần này được ấn định trong bối cảnh năm 2015, khi mạng xã hội tại Việt Nam còn chưa phổ biến đến mức một bài đăng có thể tiếp cận hàng triệu người trong vài giờ như hiện nay. Từ 1/7 lương cơ sở là 2,53 triệu đồng, tức tối đa khoảng 25,3 triệu đồng.

Vì vậy, bên cạnh Nghị định 174, cần xem xét nâng trần bồi thường tổn thất tinh thần đối với hành vi xâm phạm danh dự nhân phẩm trên không gian mạng, hoặc Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao ban hành nghị quyết hướng dẫn cách tính các thiệt hại khác do luật quy định tại điểm c khoản 1 Điều 592, bao quát các tổn thất đặc thù của thời đại mạng xã hội. Tăng chế tài hành chính giúp răn đe người đang định vi phạm. Nhưng người đã bị tổn hại chỉ thực sự thấy pháp luật bảo vệ mình khi chế định dân sự song hành đủ mạnh để khôi phục những gì họ phải chịu.

Khoảng trống thứ ba là khả năng thực thi đối với nguồn phát ở nước ngoài và tài khoản ẩn danh. Mức phạt 50 triệu chỉ có ý nghĩa khi xác định được chủ thể vi phạm. Việc này đòi hỏi hợp tác chính thức và thường xuyên với các nền tảng xuyên biên giới như Facebook, TikTok, YouTube để xác minh, đặc biệt tài khoản có lưu lượng tương tác lớn.

Đi cùng đó là một cổng tiếp nhận tập trung, có thể là đường dây nóng hoặc cổng thông tin trực tuyến, nơi người dân báo cáo tin giả và theo dõi tiến độ xử lý. Hiện nay khi phát hiện một bài đăng sai sự thật về mình hoặc về một sự việc công, người dân không biết gửi đến đâu, sau bao lâu sẽ có phản hồi, ai chịu trách nhiệm rà soát. Sự thiếu vắng kênh chính thức khiến nhiều người chọn im lặng, càng tạo điều kiện cho thông tin sai lan rộng.

Quay lại với thân chủ của tôi, anh không kiện. Khi tính chi phí thuê luật sư, thời gian theo đuổi và mức bồi thường tinh thần tối đa hơn 23 triệu, anh thấy không đáng. Tài khoản đăng bài rồi cũng biến mất. Doanh nghiệp anh mất một đối tác lớn. Anh chuyển sang tập trung khôi phục thị trường, không muốn dây dưa với pháp luật.

Nhưng nếu có thêm một cổng tiếp nhận chuyên trách, một cơ chế bồi thường tinh thần tương xứng với mức phạt, một hệ thống định danh tài khoản hợp tác với nền tảng để xác định người đăng thì anh có thể tìm cách xử lý theo hướng khác.

Và quan trọng hơn, môi trường mạng mà thế hệ trẻ đang lớn lên trong đó sẽ ít rác hơn.

Nghị định 174 là một bước tiến. Nhưng để bước tiến này tạo ra không gian mạng lành mạnh thực sự, mức phạt cao cần đi cùng tiêu chí áp dụng minh bạch, cơ chế bồi thường thực chất cho nạn nhân và hợp tác đa phương với các nền tảng xuyên biên giới.

Hoàng Hà