Khi tài sản trí tuệ có thể đem... thế chấp

Để làm rõ hơn các điều kiện pháp lý và cơ chế cần thiết giúp các tài sản vô hình thực sự được giải ngân, Thanh Niên có cuộc trao đổi với luật sư (LS) Phan Vũ Tuấn (Văn phòng luật Phanlaw), chuyên gia chuyên sâu trong lĩnh vực quyền sở hữu trí tuệ (SHTT).

Luật sư Phan Vũ Tuấn 

ẢNH: NVCC

Mới đây, thông tin dự thảo luật Phát triển công nghiệp văn hóa cho phép dùng tài sản trí tuệ (IP) như kịch bản, bản ghi âm, tạo hình nhân vật... để thế chấp vay vốn hoặc góp vốn đã khiến nhiều nhà sáng tạo vô cùng phấn khởi, bởi trước đây IP gần như không thể mang đi thế chấp. LS nhìn nhận ra sao về tính khả thi của quy định này khi đi vào thực tiễn?

Quyền tài sản phát sinh từ quyền SHTT vốn đã được pháp luật hiện hành ghi nhận là một loại tài sản có thể được dùng để thực hiện nghĩa vụ bảo đảm. Việc tiếp tục cụ thể hóa quy định này trong dự thảo luật Phát triển công nghiệp văn hóa là bước đi quan trọng nhằm hỗ trợ các doanh nghiệp sáng tạo tiếp cận nguồn vốn tín dụng. Tuy nhiên, từ góc độ quản trị rủi ro của các tổ chức tín dụng, tôi cho rằng tính khả thi trong thực tiễn giải ngân vẫn đối mặt với nhiều bất cập.

Rủi ro lớn nhất nằm ở khâu định giá, khi giá trị IP trong lĩnh vực văn hóa - nghệ thuật biến động liên tục theo thời gian và thị hiếu, khiến các phương pháp thẩm định truyền thống khó xác định chính xác dòng tiền tương lai. Cùng với đó là bài toán về tính thanh khoản và xử lý tài sản bảo đảm, bởi thiếu một thị trường giao dịch thứ cấp minh bạch khiến ngân hàng rất khó phát mại tác phẩm khi có nợ xấu; kéo theo nguy cơ cán bộ thẩm định phải chịu trách nhiệm pháp lý nếu không chứng minh được tính khách quan tại thời điểm cho vay. Ngoài ra, nguy cơ tranh chấp hay bị xâm phạm bản quyền trong thời hạn thế chấp cũng là yếu tố dễ làm sụt giảm nghiêm trọng giá trị của loại tài sản này.

Theo LS, cần những cơ chế hay điều kiện pháp lý đi kèm nào để ngân hàng chấp nhận rủi ro và thực sự giải ngân cho các tài sản vô hình này?

Để ngân hàng chấp nhận rủi ro và thực sự đưa dòng vốn tín dụng đến các tài sản vô hình, cơ quan quản lý cần sớm ban hành thông tư hướng dẫn riêng về việc thế chấp tài sản SHTT trong lĩnh vực văn hóa - nghệ thuật. Trong đó, cốt lõi là xây dựng bộ tiêu chuẩn định giá phù hợp, quy định rõ tỷ lệ cho vay trên giá trị tài sản và cơ chế miễn trừ trách nhiệm hợp lý cho cán bộ tín dụng khi đã tuân thủ đúng quy trình.

Chương trình biểu diễn nghệ thuật cũng là một trong những nguồn tài sản trí tuệ giàu tiềm năng của ngành công nghiệp văn hóa. Trong ảnh: Chương trình nghệ thuật Tình ca đất nước, nhân kỷ niệm 51 năm Ngày thống nhất đất nước và 140 năm Ngày Quốc tế lao động

ẢNH: NHẬT THỊNH

Song song đó, cần thành lập, cấp phép cho các tổ chức định giá độc lập có năng lực chuyên môn để chịu trách nhiệm pháp lý về kết quả thẩm định. Việc cụ thể hóa quy định thành lập sàn giao dịch quyền SHTT cũng là mắt xích quan trọng, vừa tạo kênh phát mại xử lý nợ cho ngân hàng, vừa hình thành cơ sở dữ liệu giá giao dịch tham chiếu tin cậy. Cuối cùng, việc liên thông dữ liệu trực tuyến giữa Cục Bản quyền tác giả, Cục SHTT với Trung tâm đăng ký giao dịch, tài sản sẽ giúp ngân hàng tra cứu chính xác trạng thái pháp lý và ngăn chặn triệt để tình trạng thế chấp trùng lặp.

Bản quyền được coi là "hạt nhân" của công nghiệp văn hóa. Với sự bùng nổ của AI sáng tạo và môi trường số hiện nay, luật Công nghiệp văn hóa cần quy định cơ chế định giá, giao dịch và bảo vệ bản quyền như thế nào để IP thực sự trở thành nguồn vốn thương mại?

Để IP trở thành nguồn vốn thương mại, pháp luật cần hoàn thiện trọn vẹn một chu trình: từ định danh, định giá, đưa vào giao dịch đến bảo vệ trong suốt quá trình khai thác. Dự thảo đang tiếp cận khá toàn diện theo hướng này qua 3 nhóm cơ chế cốt lõi.

Trước hết, về định giá, dự thảo đặt ra việc xây dựng phương pháp, tiêu chuẩn định giá, cùng hệ thống cơ sở dữ liệu giá thực tế và đội ngũ chuyên gia thẩm định độc lập. Đây là tiền đề bắt buộc để biến một quyền tài sản vô hình thành tài sản có giá trị tham gia giao dịch. Thứ hai, về giao dịch và vốn hóa, dự thảo thiết lập mô hình sàn giao dịch chuyên ngành kết hợp mã định danh số, cho phép IP được niêm yết, đấu giá, góp vốn và làm tài sản bảo đảm vay vốn ngân hàng, giúp thị trường xác định rõ chủ sở hữu, giá trị và cách thức khai thác.

Cuối cùng, trong bối cảnh AI bùng nổ, cơ chế bảo vệ giữ vai trò quyết định khả năng thương mại hóa. Dự thảo đã bước đầu cho phép chủ sở hữu từ chối việc dùng tác phẩm làm dữ liệu huấn luyện AI thương mại, đồng thời cấp công cụ lưu nhật ký sáng tạo để làm chứng cứ tranh chấp. Trong môi trường số, giá trị của tác phẩm không chỉ ở việc bán trực tiếp mà còn nằm ở dữ liệu khai thác, do đó cơ chế bảo vệ phải giúp chủ thể nắm quyền kiểm soát và xử lý kịp thời các hành vi vi phạm.

Xin cảm ơn LS Phan Vũ Tuấn!