'Không uống là không nể anh'

Mùi tanh, chua và ngai ngái xộc lên khi chị vừa mở cửa. Chồng chị nằm dài trên sofa, đầu ngoẹo sang một bên, miệng thổi hơi lên không trung thành nhịp. Một bãi nôn dài chạy từ phòng khách đến cửa toilet.

Anh tỉnh giấc bởi tiếng "đá thúng đụng nia" của chị trong khi dọn dẹp "bãi chiến trường", vừa ngáp vừa giải thích: "Liên hoan quý 1. Sếp bảo: ‘Không uống là không nể anh’".

Chị kể lại chuyện nhà vừa xảy ra cuối tuần trước, và hỏi vui: ‘Không uống là không nể anh’ - câu đó có phải là căn cứ xác định hành vi ép buộc người khác uống rượu bia không?

Câu hỏi không tự nhiên đưa ra, mà nảy sinh từ cuộc tranh luận sôi nổi sau khi Nghị định 90/2026 về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực y tế được ban hành. Theo đó, hành vi lôi kéo, ép buộc người khác uống rượu bia hoặc sử dụng thức uống này ngay trước, trong giờ làm việc, học tập có thể khiến người vi phạm bị phạt 1-3 triệu đồng.

Tôi đọc đi đọc lại, lật từng điều khoản của nghị định, quay về Luật Phòng chống tác hại của rượu, bia 2019, rồi tra tiếp các thông tư và công văn hướng dẫn. Cuối cùng, tôi nhận ra mình không có câu trả lời nào đủ chắc chắn.

Khoản 1 Điều 5 Luật Phòng chống tác hại của rượu, bia 2019 liệt kê bốn hành vi bị cấm gồm "xúi giục", "kích động", "lôi kéo" và "ép buộc" người khác uống rượu bia. Nghị định 117/2020 trước đây và Nghị định 90/2026 vừa ban hành đều chép lại nguyên văn bốn từ này rồi gắn mức phạt tương ứng. Lôi kéo, xúi giục bị phạt từ 500 nghìn đến một triệu đồng. Ép buộc thì bị phạt từ một đến ba triệu đồng. Luật là vậy, nghị định là vậy nhưng suốt hơn 6 năm kể từ khi luật có hiệu lực, chưa có văn bản giải thích rõ thế nào là ép buộc.

Nhưng trong khoa học pháp lý, ép buộc thường được hiểu theo cách đã định hình với các tội cưỡng ép kết hôn, ép buộc người khác phạm tội, với các giao dịch do bị đe dọa, cưỡng ép.

Theo đó, muốn nói một người bị ép buộc thì phải chứng minh được ba yếu tố cùng tồn tại. Thứ nhất là có hành vi tác động của người ép, có thể bằng lời đe dọa, dùng vũ lực hoặc lợi dụng quan hệ lệ thuộc. Thứ hai là người bị ép không còn tự do ý chí, tức là nếu không làm theo thì phải gánh chịu thiệt hại nào đó. Thứ ba là có mối quan hệ nhân quả giữa sức ép và hành vi buộc phải thực hiện.

Nếu chiếu theo cách hiểu này, đây là ba yếu tố khó chứng minh và trong hầu hết bàn nhậu, tôi chưa thấy trường hợp nào hội đủ cả ba một cách rõ ràng đến mức có thể lập biên bản.

"Cạn ly đi anh" là lời mời hay sự ép buộc? Tôi nghĩ cùng lắm chỉ có thể bị coi là lôi kéo. Việc chủ tiệc rót đầy ly cho khách mà không hỏi ý kiến trước có phải là ép buộc không? Cũng không, đó có thể là phép xã giao thiếu tinh tế.

Một vị sếp nhìn chằm chằm vào ly rượu trước mặt nhân viên, cười rồi nói "không uống là không nể anh" thì sao? Chỗ này ranh giới bắt đầu mập mờ. Nếu nhân viên từ chối và hôm sau bị trù dập trong công việc thì có thể có quan hệ lệ thuộc, có sức ép, có hậu quả. Nhưng để chứng minh được chuỗi nhân quả ấy bằng biên bản vi phạm hành chính lập ngay tại chỗ thì gần như không thể. Cơ quan chức năng không thể đến quán nhậu đo lường mối quan hệ cấp trên cấp dưới giữa hai người khách đang cụng ly với nhau.

Nghị định 117/2020 có hiệu lực từ 15/11/2020, đến nay đã hơn 5 năm. Tôi tìm trên các cơ sở dữ liệu nhưng không thấy trường hợp nào bị xử phạt hành chính vì ép người khác uống rượu bia.

Một điều khoản được ban hành mà không kèm định nghĩa, nó không chết hẳn mà chỉ ngủ đông. Và trong lúc ngủ đông, nó trở thành thứ công cụ dự phòng, chờ ngày có người dùng đến.

Đây mới là điều đáng lo nhất. Một điều luật không đi vào cuộc sống không có nghĩa là nó vô hại. Trái lại nó tạo ra vùng xám mà người có quyền thực thi có thể khai thác. Người dân không biết trước hành vi nào của mình thực sự cấm, còn cán bộ thi hành thì có biên độ tùy nghi rộng mênh mông để quyết định ai bị phạt, ai không.

Điểm d khoản 1 Điều 3 Luật Xử lý vi phạm hành chính 2012 quy định rất rõ rằng chỉ xử phạt vi phạm hành chính khi có hành vi vi phạm hành chính do pháp luật quy định. Nguyên tắc pháp lý này đòi hỏi hai vế. Vế thứ nhất là phải có điều luật. Vế thứ hai, và đây là vế thường bị quên, là điều luật đó phải đủ rõ ràng để người dân bình thường biết trước hành vi nào bị cấm. Một điều khoản dùng từ ép buộc mà không kèm giải thích, tức là đã bỏ trống vế thứ hai.

Trong học thuyết pháp lý các nước theo truyền thống pháp quyền, đây được gọi là điều luật vô hiệu vì quá mơ hồ. Việt Nam chưa có cơ chế tài phán hiến pháp để tuyên một điều khoản vô hiệu vì lý do này nhưng điều đó không có nghĩa là vấn đề không tồn tại. Nó chỉ có nghĩa là người dân không có cách tự bảo vệ mình trước những điều luật mơ hồ, ngoài việc hy vọng cán bộ xử phạt tử tế.

Những chuyện tương tự không hiếm. Chẳng hạn, Nghị định 282/2025 về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực an ninh trật tự chứa không ít khái niệm không được định nghĩa. Điều 8 phạt hành vi trêu ghẹo, khiêu khích người khác. Điều 15 phạt hành vi trái thuần phong mỹ tục. Điều 39 phạt hành vi chì chiết thành viên gia đình. Điều 40 Cưỡng ép thành viên gia đình học tập quá sức. Mỗi quy định mơ hồ đều mở cửa cho sự tùy nghi.

Kiến nghị của tôi rất cụ thể và có thể làm được ngay. Bộ Y tế với vai trò cơ quan chủ trì soạn thảo Nghị định 90/2026 cần ban hành thông tư hướng dẫn, trong đó định nghĩa rõ ép buộc uống rượu bia là hành vi có yếu tố vũ lực, đe dọa vũ lực hoặc lợi dụng quan hệ lệ thuộc kèm hậu quả cụ thể cho người bị ép. Xa hơn, trong quy trình lập pháp, cần có một nguyên tắc bất thành văn rằng bất kỳ điều khoản xử phạt hành chính nào sử dụng khái niệm mở đều phải kèm theo điều kiện giải thích từ ngữ trong cùng văn bản, nếu không thì chưa nên ban hành.

Nhưng định nghĩa rõ ràng mới chỉ là bước đầu. Một nhân viên bị ép uống đến mức nôn thốc nôn tháo liệu có dám làm đơn xin phạt sếp 3 triệu đồng để đổi lấy nguy cơ mất việc hay không? Thiết kế chế tài mà không tính đến tương quan quyền lực giữa người vi phạm và người bị hại là thiết kế phi thực tiễn.

Bộ Y tế có thể phối hợp với Bộ Nội vụ đưa hành vi ép buộc cấp dưới uống rượu bia vào quy chế văn hóa công sở, xử lý qua kênh thanh tra nội bộ thay vì xử phạt hành chính tại chỗ. Đối với khu vực tư nhân cần khuyến khích đưa điều khoản tương tự vào nội quy, để người lao động có cơ sở khởi kiện khi bị trù dập vì từ chối uống.

Khi một người bị ép uống đến mức phải nhập viện cấp cứu vì ngộ độc rượu hoặc gây tai nạn giao thông, cơ quan chức năng hoàn toàn có căn cứ truy ngược lại bữa tiệc để xác định ai là chủ tiệc, có hay không việc ép nhậu. Lời khai của nạn nhân hoặc người chứng kiến, kết hợp với hồ sơ bệnh án, biên bản hiện trường tai nạn, có thể trở thành chứng cứ để lập biên bản xử phạt. Đây là cách tiếp cận từ hậu quả, không đòi hỏi cán bộ phải có mặt tại bàn nhậu.

Pháp luật không thể lập tức gỡ bỏ tập quán đã bám rễ từ thời cha ông. Quá trình này đòi hỏi thời gian, nhằm từng bước nâng cao nhận thức rằng ép người khác uống rượu bia là hành vi thiếu văn minh, không phải phép xã giao trong đời sống hiện đại.

Một điều khoản xử phạt hành chính không có định nghĩa rõ ràng về hành vi không phải là điều khoản vô hiệu, nó trao cho cán bộ thi hành quyền tùy nghi xử phạt. Và đó là điều đáng lo ngại hơn nhiều so với việc luật không đi vào cuộc sống.

Hoàng Hà