Ký ức thời 'sổ gạo'

Năm 2026 đánh dấu tròn 40 năm Việt Nam chính thức xóa bỏ cơ chế bao cấp, bước vào thời kỳ đổi mới. Những hiện vật, hình ảnh còn lưu giữ đến hôm nay trở thành chứng tích sống động về một giai đoạn lịch sử gian khó nhưng cũng chan chứa tình người.

Ông Huỳnh Minh Hiệp, người sở hữu bộ sưu tập nhiều hiện vật thời bao cấp, cho biết mỗi kỷ vật đều gợi lại những ký ức đặc biệt bởi chính ông trải qua quãng thời gian đó. Tháng 7 này ông tổ chức không gian trưng bày chủ đề "Sài Gòn - Thời bao cấp" tại tiệm cà phê Xứ Nam Kỳ nhằm giúp người trẻ hiểu rõ hơn về cuộc sống của cha ông trong giai đoạn khó khăn ấy.

Xuất xứ của "đặt cục gạch", "mặt như mất sổ gạo"

"Tôi sinh ra và lớn lên tại Sài Gòn nên vẫn nhớ như in thời bao cấp. Hồi đó tôi từng cầm sổ mua hàng đi theo ông nội xếp hàng để nhận các mặt hàng theo tiêu chuẩn Nhà nước cấp cho từng gia đình. Thông thường, mỗi lần chỉ mua được một hoặc hai mặt hàng như gạo, đường, xà bông... Vì phải xếp nhiều hàng mới mua đủ nhu yếu phẩm nên người dân thường dùng cục gạch để giữ chỗ", ông kể.

Ông cũng nhớ lại thời điểm nhiều khu dân cư thường xuyên cúp điện 2-3 đêm mỗi tuần. Khi đó đèn dầu là vật dụng sinh hoạt gần như không thể thiếu, vì vậy mỗi gia đình đều có phiếu mua dầu để sử dụng cho đèn và bếp dầu. Theo ông Hiệp, nhiều câu nói hiện đang sử dụng như "đặt cục gạch" hay "mặt như mất sổ gạo" xuất phát từ thời kỳ bao cấp.

"Đặt cục gạch" là hình ảnh quen thuộc của người dân khi xếp hàng mua hàng hóa tại các cửa hàng bách hóa hoặc hợp tác xã. Người đến trước đặt viên gạch xuống để đánh dấu vị trí trong hàng dài chờ đợi.

"Sổ gạo" hay còn gọi là sổ mua hàng, phiếu mua lương thực là loại giấy tờ do Nhà nước cấp, ghi định mức lương thực mỗi hộ được mua hằng tháng. Nếu làm mất sổ, cả gia đình có thể rơi vào cảnh thiếu đói vì thủ tục xin cấp lại rất phức tạp. Bên cạnh đó còn có tem đường, phiếu vải, phiếu mua thực phẩm... gắn liền với đời sống người dân suốt nhiều năm.

Ngoài ra còn có câu nói từng phổ biến: "Tivi, tủ lạnh, Honda - có ba thứ đó khám nhà như chơi" vào đầu những năm 1980. Đến cuối thời bao cấp, câu nói được đổi thành: "Tivi, tủ lạnh, Honda - có ba thứ đó mới ra con người", phản ánh sự thay đổi trong suy nghĩ đời sống xã hội.

Một khẩu hiệu khác từng xuất hiện rộng rãi trên đường phố thời ấy là: "Đẹp trai thì mặc đẹp trai, cơ quan không tiếp tóc dài quần loe". Khi đó lực lượng thanh niên đi nhắc nhở và xử lý những trường hợp bị cho là ăn mặc không phù hợp nếp sống thời đó.

Những hiện vật khó quên thời bao cấp

Thời kỳ bao cấp được dùng để chỉ giai đoạn từ năm 1964-1975 ở miền Bắc và từ năm 1976-1986 trên phạm vi cả nước, khi nền kinh tế vận hành theo cơ chế kế hoạch hóa tập trung. Hàng hóa, đời sống người dân phụ thuộc phần lớn vào phân phối của Nhà nước. Các mặt hàng như gạo, thịt, đường, vải vóc, chất đốt... đều phải mua bằng tem phiếu với số lượng giới hạn.

Trong bộ sưu tập của ông Hiệp có nhiều hiện vật đặc biệt như sổ tiết kiệm, phiếu mua vé xem phim, phiếu sửa xe đạp, sổ nhận bánh mì hằng ngày, giấy đi tàu, giấy đi lại, phiếu vải, phiếu mua lương thực, phiếu mua chất đốt, sổ mua hàng và các món đồ chơi trẻ em thời bao cấp.

Bộ sưu tập cũng lưu giữ Bản đăng ký xây dựng đường phố nhân dân tự quản, có vào năm 1985. Trong bản đăng ký này có nhiều điểm đến nay vẫn giá trị. Ví dụ như ở điều 2: không chiếm lề đường, lòng đường làm nơi buôn bán, để xe, sửa xe, dựng nhà lều quán trái phép, không tụ tập đùa nghịch, đá banh, thả diều trên lòng lề đường. Điều 7: Không đổ rác, xả rác, các thứ dơ bẩn trên đường, không phơi quần áo, chăn, màn trước nhà (nhà cạnh đường lớn).

Ngoài ra còn có điều khoản như: "Hằng tuần vào ngày chủ nhật, các ngày lễ tham gia dọn đường phố, vỉa hè sạch sẽ".

Đáng chú ý là quyển vở in hình nhà du hành vũ trụ Phạm Tuân cùng phi công Liên Xô trong chuyến bay lịch sử Việt Nam - Liên Xô ngày 23-7-1980. Chuyến bay này đưa Phạm Tuân trở thành người Việt Nam và người châu Á đầu tiên bay vào vũ trụ. Quyển vở được ông Phạm Tuân ký tặng vào ngày 21-9-2025.