1 hour ago
4
Nói về gốc gác gia tộc, trong cuốn hồi ký của mình (NXB Trẻ 2015), nhà văn Sơn Nam từng cho biết: "Ông nội tôi chào đời ở Cù lao Ông Chưởng (An Giang) khoảng năm 1840, ông cố tôi cũng ở đấy, từ xưa. Ông nội tôi chạy giặc Pháp, qua Rạch Giá, đến Cù Là, rồi xuống U Minh. Bấy giờ Pháp cho trung khẩn đất tự do, nhưng ai cũng chán chê vì đất quá úng, chưa có dân lưu tán đến, họ chờ mãi cũng không thấy người Pháp cho đào kinh thủy lợi".
Nhà văn Sơn Nam
Ảnh: Diệp Đức Minh
Nhà văn Sơn Nam sinh ngày 11.12.1926 tại vùng U Minh Hạ thuộc huyện An Biên, Rạch Giá (Kiên Giang, nay là tỉnh An Giang). Đây là năm có nhiều dấu ấn khó quên trong lịch sử VN, khi cụ Phan Châu Trinh mất tại Sài Gòn và đám tang của cụ đã trở thành quốc tang. Nhiều sinh viên - học sinh bãi khóa, tham gia đưa tang cụ Phan bị đuổi học, từ đó không ít người đã dấn thân vào con đường cách mạng. Cụ Phan Bội Châu thì sau khi bị giặc Pháp bắt cóc tại ga xe lửa Bắc Trạm (Thượng Hải, Trung Quốc) đưa về giam tại Hỏa Lò, sau đó tòa Đề hình xét xử và bắt an trí (quản thúc) tại Bến Ngự (Huế). Thanh niên yêu nước Nguyễn An Ninh, "thần tượng của một thế hệ thanh niên Nam kỳ", bị giặc Pháp bắt giam tại Khám lớn Sài Gòn vì tổ chức mít tinh đòi tự do, dân chủ. Báo La Cloche Fêlée (Tiếng chuông rè) do Nguyễn An Ninh sáng lập vẫn tồn tại nhưng đổi thành tên L'Annam do luật sư Phan Văn Trường làm chủ nhiệm, dưới măng sét của báo ghi dòng chữ: "Dân chi quý, xã tắc thứ chi, quân vi khinh" (dân là quý, xã tắc đứng thứ hai, xem vua là nhẹ).
Tác giả Hương rừng Cà Mau từng hoài niệm về bước ngoặt tuổi thơ: "Khi lớn lên, đâu khoảng tôi 6 tuổi, cha tôi là con út trong gia đình bèn bỏ quê hương đi khẩn đất, lên phía bắc, ven vịnh Thái Lan, cách thị xã Rạch Giá 15 km phía Hà Tiên. Bấy giờ kinh Rạch Giá - Hà Tiên vừa đào xong nhưng chưa được sử dụng vì bên bờ thưa thớt dân cư, nước phèn mặn" (Hồi ký Sơn Nam, NXB Trẻ 2015).
Nhà văn Sơn Nam
Ảnh: Diệp Đức Minh
Khi cất tiếng khóc oa oa chào đời, Sơn Nam được cha mẹ đặt tên Phạm Minh Tài, nhưng người ghi sổ bộ trong làng lại ghi nhầm "Tày". Điều này cũng giống như trường hợp nhà khảo cổ Vương Hồng Sển, do phát âm của người miền Nam nên trong tờ khai sanh ghi nhầm "Dương Hồng Sển".
Khi viết văn, tại sao ký bút danh Sơn Nam? Cũng được ông giải thích rõ trong hồi ký: "Hồi xưa, ở xóm nhỏ ven rừng U Minh Hạ, quanh nhà tôi là xóm người Khơ-Me. Khi thấy mẹ tôi và tôi đều đau yếu, một phụ nữ Khơ-Me, tên là Thị Cà-Xúc mỗi ngày tự nguyện đến cho tôi bú và mớm cơm xem như con ruột... Bút hiệu của tôi lấy chữ Sơn đứng đầu, nhằm nhắc nhở sự gắn bó với người dân tộc Khơ-Me mà nhiều người mang họ Sơn, họ Thạch. Ba năm sau, cha mẹ tôi lên vùng Sóc Xoài, ven vịnh Rạch Giá, phía Hà Tiên để khẩn hoang... Năm đó, tôi chưa học vỡ lòng, người Khơ-Me trong xóm rủ ren đi ăn lễ Chô-Thơ-Mo, thấy vui... tôi đi theo. Mấy bô lão bảo là dịp tốt, vài người cúng thêm tượng Phật nhỏ. Trước bệ Phật, đào sẵn cái lỗ to, ai cầu mong điều gì thì ném vài món tượng trưng xuống, nhờ đức Phật phù hộ. Mẹ tôi vội vã đến chợ làng, mua vài mảnh giấy, cây bút, bình mực. Tôi ném những vật phẩm ấy xuống cái hố, trước bàn Phật, dứt buổi lễ, lấp đất, lót gạch lại như cũ".
Nhà cách mạng Phan Ngọc Hiển tác động lòng yêu nước của Sơn Nam
Ảnh: TƯ LIỆU
Thuở ấu thơ, nhà văn Sơn Nam học tiểu học ở quê, học trung học tại Cần Thơ. Thời gian này, Sơn Nam bắt đầu được làm quen các nhà văn nổi tiếng ngoài miền Bắc qua tác phẩm của họ. Ông thích thú khi được tiếp cận với sách của nhóm Tự lực văn đoàn, Tiểu thuyết thứ bảy...; được học các sách giáo khoa do các nhà giáo Trần Trọng Kim, Đỗ Thận, Dương Quảng Hàm biên soạn; được học các tác phẩm cổ điển như Truyện Kiều, Chinh phụ ngâm...; được đọc Thơ Mới - nhất là tập Thi nhân Việt Nam... "Tôi nhớ ở trường Trung học Cần Thơ, học sinh chỉ mua chừng mươi cuốn, chuyền tay nhau mà đọc. Đọc rồi chép. Lứa trẻ luôn luôn lãng mạn, hâm mộ cả người làm thơ. Trong Thi nhân Việt Nam ghi tiểu sử, với ảnh, địa chỉ các nhà thơ, vài bạn gửi thư làm quen, nói chung các thi nhân trả lời nhã nhặn", ông từng kể trong hồi ký. Chính điều này đã khơi dậy trong tâm hồn ông niềm say mê cầm bút.
Thời gian trọ học tại Cần Thơ, ông chứng kiến vụ Pháp xử bắn nhà giáo, nhà cách mạng Phan Ngọc Hiển, người đã tổ chức khởi nghĩa Hòn Khoai gây chấn động Nam kỳ. Hình ảnh thầy giáo Hiển đem đến cho ông một nhận thức mới, được ông nhắc trong hồi ký cuộc đời mình: "Bấy lâu, tận nơi xa xôi của Tổ quốc ta, lòng yêu nước của người dân quê, đa số thất học - chỉ dựa vào thần tượng Nguyễn Trung Trực, nay có thần tượng cụ thể Phan Ngọc Hiển". Về sau, cái chết của người anh hùng này cũng là nguồn cảm hứng để nhà văn Nguyễn Ngọc Tư viết truyện ngắn Ngọn đèn không tắt. (còn tiếp)
