Làng này ở An Giang, trăm năm vẫn làm thứ gì mà tới nay lắm người tò mò đến xem?

Làng nghề dệt thổ cẩm Khmer Văn Giáo (xã An Cư, tỉnh An Giang) không chỉ là nơi lưu giữ những giá trị văn hóa ngàn đời của đồng bào Khmer mà đang trở thành một điểm đến du lịch cộng đồng bài bản, tạo dựng sinh kế bền vững cho người dân ngay tại vùng biên giới Tây Nam của Tổ quốc.

Bảo tồn văn hóa nghề dệt thổ cẩm Khmer An Giang

Nghề dệt thổ cẩm từ lâu đã là mạch ngầm văn hóa chảy trong đời sống của đồng bào Khmer vùng Bảy Núi An Giang. Theo tập quán, thế hệ trước truyền dạy cho thế hệ sau, có những gia đình đã trải qua hơn 3 thế hệ gắn bó vẹn nguyên với khung cửi.

Nghề dệt thổ cẩm từ lâu đã là mạch ngầm văn hóa chảy trong đời sống của đồng bào Khmer vùng Bảy Núi - An Giang. Ảnh: Hồng Cẩm

Theo đồng bào nơi đây, ngày xưa, phần lớn thiếu nữ Khmer đều phải biết dệt trước khi lấy chồng. Các cô gái sẽ tự tay dệt những khúc lụa đẹp nhất để may trang phục cho ngày cưới, may sà-rông phục vụ sinh hoạt gia đình hoặc trao đổi trong phạm vi phum, sóc.

Nghệ nhân Neáng Chanh Ty, Chủ nhiệm Hợp tác xã (HTX) dệt thổ cẩm Khmer Văn Giáo (xã An Cư, tỉnh An Giang) - người gắn bó với nghề dệt gần 30 năm, cho biết: Nghề dệt thổ cẩm Khmer Văn Giáo từng đứng trước nguy cơ mai một trước sự đổ bộ của các sản phẩm công nghiệp giá rẻ, nhờ sự quan tâm gìn giữ của chính quyền và người dân địa phương, làng nghề đã có những bước chuyển mình ngoạn mục.

Năm 1998, với sự hỗ trợ của Tổ chức CARE (Australia) và Hội Liên hiệp Phụ nữ tỉnh, làng nghề dần được hồi sinh. Đến năm 2002, HTX dệt thổ cẩm Khmer Văn Giáo chính thức được thành lập. Đến nay, HTX đã phát triển quy mô lên 36 hộ, với 63 thành viên, tập trung chủ yếu ở ấp Srây Skoth và ấp Mằng Rò.

Các chị em của HTX dệt thổ cẩm Khmer Văn Giáo đang luộc tơ. Ảnh: Hồng Cẩm

Bước ngoặt lớn của làng nghề là vào năm 2006 khi sản phẩm “Lụa thổ cẩm Văn Giáo” được Cục Sở hữu trí tuệ cấp bảo hộ nhãn hiệu tập thể. Tiếp đó, các sản phẩm của làng nghề liên tục gặt hái quả ngọt khi đạt chuẩn OCOP 3 sao qua các năm: Sản phẩm Sà-rông đạt chuẩn năm 2023, Khăn choàng thổ cẩm đạt chuẩn năm 2024 và áo thổ cẩm tiếp tục được công nhận năm 2025.

Không chỉ phục vụ cộng đồng trong phum soc, thương hiệu “Silk Khmer” Văn Giáo đã trở thành “tấm hộ chiếu” quyền lực đưa sản phẩm xuất khẩu sang hàng loạt thị trường lớn như: Mỹ, Úc, Pháp, Nhật Bản, Hàn Quốc và các nước láng giềng Đông Nam Á như Thái Lan, Campuchia, Myanmar.

Hồn dân tộc qua từng tấm vải thổ cẩm

Theo chị Chanh Ty, để hoàn thành một sản phẩm vải thổ cẩm hoa văn hoàn chỉnh, người thợ phải trải qua chuỗi quy trình vô cùng công phu lên tới 17 công đoạn, từ lựa chọn nguyên liệu tơ, luộc, nhuộm, ngâm, phơi, sấy, quay tơ, kéo tơ… cho đến dệt và "bắt bông".

Các chị em trong HTX dệt thổ cẩm Khmer Văn Giáo đang bắt bông. Ảnh: Hồng Cẩm

Nét độc đáo làm nên thương hiệu của thổ cẩm Khmer Văn Giáo chính là kỹ thuật nhuộm cổ truyền bằng thuốc nhuộm có nguồn gốc hoàn toàn từ thiên nhiên. Phương pháp này giúp cho lụa có độ óng ả, mượt mà, trang nhã, bền bỉ với thời gian và đặc biệt là không bị tơi hay xù lông.

“Nếu như nhuộm màu là kỹ thuật gia truyền thì việc định hình họa tiết hoa văn là nghệ thuật. Cả làng này cũng chỉ có 4–5 người làm được việc này. Trước khi nhuộm tơ, người thợ phải định hình sẵn trong đầu những mẫu hoạ tiết rồi mới mắc các lọn tơ thành mành treo để phân phối màu. Nhuộm bao nhiêu màu thì phải đánh dấu bấy nhiêu đoạn sợi, dùng dây nilon buộc kín thành từng khúc. Nhuộm xong màu nào lại bó đoạn đó lại và tiếp tục mở đoạn khác ra. Riêng công đoạn nhuộm màu này có khi phải mất cả tháng trời mới xong”, chị Neáng Chanh Ty chia sẻ.

Sự phức tạp, công phu chưa dừng lại ở đó khi bước vào quy trình dệt. Để làm ra một chiếc xà-rông hay khăn choàng độc đáo, theo chị Chanh Ty, người phụ nữ người Khmer sử dụng kỹ thuật dệt 3 lớp sợi tơ với 3 màu khác nhau. Nhờ vậy, loại thổ cẩm đặc biệt này nếu nhìn ngang sẽ thấy màu xanh, nhìn nghiêng bên trái thấy màu cam, và nghiêng bên phải lại ánh lên màu đỏ.

Để dệt thành một xấp vải thổ cẩm hoa văn đặc sắc người thợ phải hết sức tỉ mỉ thực hiện nhiều công đoạn công phu. Ảnh: Hồng Cẩm

Đối với những bức họa Tượng Phật hoặc khăn trải bàn phỏng theo các tích truyện cổ, kỹ thuật dệt trực tiếp trên khung lại càng đòi hỏi tư duy cao độ. Người giỏi nghề nhất cũng phải miệt mài cả năm trời mới hoàn thành được một tấm thổ cẩm có cốt truyện sinh động.

Chính sự tỉ mỉ ấy đã mang lại nguồn thu nhập xứng đáng cho người dân. Hiện nay, các xấp vải lụa trơn may đủ bộ đồ nữ có giá từ 1,5-1,6 triệu đồng; thổ cẩm hoa văn may áo giá 1,5 triệu đồng; vải may cả bộ váy giá 2,5 triệu đồng. Đặc biệt, những tấm thổ cẩm hoa văn đặc biệt như hình ngôi chùa, hình tượng Đức Phật dùng để trang trí nhà cửa có giá dao động từ 2,5-3 triệu đồng/xấp, tùy kích thước. Nhờ mức giá ổn định, trung bình mỗi thợ dệt có thể thu được từ 2,5-5 triệu đồng/tháng tùy theo trình độ và độ phức tạp của sản phẩm.

Điểm tham quan du lịch thú vị khát vọng đưa sản phẩm thổ cẩm Khmer vươn xa

Chị Neáng Chanh Da Ty đang dệt vải thổ cẩm. Ảnh: Hồng Cẩm

Để giữ gìn, phát triển nghề, thời gian qua với vai trò của HTX cũng như sự hỗ trợ của địa phương đã mở nhiều lớp dạy nghề cho phụ nữ Khmer trong xã, trong đó đa số phụ nữ trẻ.

Chị Neáng Chanh Da Ty (28 tuổi, ngụ ấp Srây Skoth), cho biết, gia đình chị có 3 đời làm nghề dệt thổ cẩm nên lớn lên nhờ sự chỉ dạy của mẹ và các nghệ nhân trong HTX nên chị đã thuần thục nghề dệt thổ cẩm này.

Hàng ngày không chỉ dệt vải vào lúc nông nhàn, chị Da Ty còn chủ động xây dựng trang Facebook cá nhân, hàng ngày livestream các công đoạn luộc tơ, bắt bông, quay tơ dệt… hoặc làm các clip ngắn giới thiệu sản phẩm. Nhờ sự nhạy bén với công nghệ, các sản phẩm của chị làm ra luôn trong tình trạng không đủ bán, mang lại đầu ra và giá cả vô cùng ổn định.

Hiện HTX dệt thổ cẩm Khmer Văn Giáo đã có 3 sản phẩm đạt 3 sao là sà-rông, khăn choàng thổ cẩm và áo thổ cẩm. Ảnh: Hồng Cẩm

Ông Nguyễn Duy Phong, Chủ tịch UBND xã An Cư khẳng định, làng nghề dệt thổ cẩm Khmer Văn Giáo đóng vai trò kép, vừa bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc, vừa là động lực kinh tế, tạo dựng sinh kế bền vững cho người dân địa phương.

Theo ông Phong, hiện các công ty du lịch lữ hành đã kết nối với làng nghề với các tuyến du lịch trọng tâm của tỉnh An Giang như: Miếu Bà Chúa Xứ Núi Sam, Rừng tràm Trà Sư, hay Khu du lịch Núi Cấm, Làng Chăm Châu Phong… Đến làng nghề, du khách được trực tiếp trải nghiệm nhuộm tơ, dệt vải, mặc trang phục truyền thống và mua sắm quà lưu niệm…

Để đưa thổ cẩm Văn Giáo trở thành sản phẩm du lịch đặc trưng, ông Nguyễn Duy Phong cho biết thêm: “Thời gian tới, địa phương sẽ tiến hành xây dựng bản đồ nông hóa, quy hoạch vùng nguyên liệu trồng dâu, nuôi tằm rộng hơn 1ha để chủ động nguồn nguyên liệu phục vụ làng nghề.

Hiện làng nghề dệt thổ cẩm Khmer Văn Giáo là một điểm đến du lịch cộng đồng bài bản, tạo dựng sinh kế bền vững cho người dân ngay tại vùng biên giới Tây Nam của Tổ quốc. Ảnh: Hồng Cẩm

Đồng thời, chúng tôi sẽ hỗ trợ đào tạo nghề, cho vay vốn ưu đãi giúp các hộ dân phát triển quy mô sản xuất. Xã cũng chủ động phối hợp nâng cao chất lượng các sản phẩm lưu niệm nhỏ gọn như ví, túi xách, móc khóa với giá hợp lý. Đồng thời đẩy mạnh quảng bá trên mạng xã hội và các ấn phẩm du lịch để xây dựng các tour, tuyến phát triển theo hướng bền vững”.