Loại quả rừng đen bóng giúp người dân Sơn La "hái ra tiền", hễ bữa cơm nào có là cả nhà ăn ngon hơn hẳn

Tháng 8 về, những cây cổ thụ là các cây trám lâu năm trên các sườn núi ở Sơn La bắt đầu trĩu quả. Tiếng sào tre gõ vào cành, tiếng cười nói rộn rã dưới gốc cây trám báo hiệu một mùa thu hoạch đã đến. Vào mùa, bữa cơm nào có món quả trám, cả nhà ăn ngon hơn hẳn...

Từ thứ quả rừng mộc mạc, trám đen không chỉ mang lại nguồn thu cho người dân mà còn lưu giữ hương vị của núi rừng trong từng mâm cơm, trở thành đặc sản khiến nhiều du khách tìm về thưởng thức.

Theo tiếng sào gõ vào mùa quả trám chín

Khi những cơn gió đầu thu bắt đầu len qua các triền núi, cũng là lúc trám đen bước vào chính vụ ở nhiều địa phương của Sơn La như Quỳnh Nhai, Thuận Châu, Mường La, Yên Châu.

Trên những sườn đồi phủ màu xanh, những chùm trám tím đen lấp ló sau tán lá, báo hiệu mùa quả chín.

Ở bản Phiêng Mựt, xã Mường Giôn, nơi được nhiều người biết đến là "thủ phủ" trám đen của Sơn La, những cây trám cổ thụ hàng chục, hàng trăm năm tuổi vẫn âm thầm bám rễ trên sườn núi, năm này qua năm khác cho những mùa quả ngọt.

Người dân Sơn La thu hoạch trám đen. Ảnh: Trường Sơn.

Từ sáng sớm, khi màn sương còn phủ kín bản làng, người dân đã mang theo sào tre, bao tải vào vườn. Trên ngọn cây cao, từng nhịp sào khéo léo gõ vào cành làm những chùm trám rơi lộp bộp xuống nền đất.

Dưới gốc cây, mọi người nhanh tay nhặt từng quả, cẩn thận phân loại rồi đóng bao để thương lái chờ sẵn đưa đi tiêu thụ.

Không khí mùa trám chín luôn rộn ràng. Với nhiều gia đình, đây không chỉ là mùa thu hoạch mà còn là mùa mang về khoản thu nhập đáng kể sau nhiều tháng chăm sóc, gìn giữ những cây trám cổ.

Ông Lò Văn Quý, Trưởng bản Phiêng Mựt cho biết, trước đây trám chủ yếu được người dân hái để ăn hoặc mang ra chợ bán nhỏ lẻ.

Những năm gần đây, nhu cầu thị trường tăng lên, giá trị của quả trám ngày càng cao nên bà con tích cực bảo vệ cây cổ thụ, đồng thời nhân giống để mở rộng diện tích.

"Đến mùa thu hoạch, thương lái vào tận bản thu mua nên bà con rất phấn khởi. Chúng tôi mong muốn xây dựng trám đen Phiêng Mựt trở thành sản phẩm đặc trưng của địa phương, góp phần nâng cao thu nhập cho người dân", ông Quý chia sẻ.

Trám đen Sơn La có cùi dày, sau khi om cho vị bùi, béo và thơm, được thương lái thu mua với giá từ 150.000 - 200.000 đồng/kg. Ảnh: Trường Sơn.

Không chỉ ở Quỳnh Nhai, nhiều hộ dân tại phường Chiềng Cơi cũng coi cây trám là nguồn thu nhập đáng kể mỗi dịp cuối hạ. Gia đình chị Tòng Thị Hà mỗi năm thu hoạch khoảng 300 - 400kg quả.

"Năm nay gia đình đã thu được khoảng 80kg, trên cây vẫn còn hơn 400kg. Trám được thương lái đến tận nơi thu mua nên đầu ra khá ổn định, giúp gia đình có thêm thu nhập", chị Hà cho biết.

Theo ông Quàng Văn An, thương lái thu mua trám tại chợ Chiềng An, cứ vào mùa là khách hàng trong và ngoài tỉnh lại tìm mua trám đen Sơn La bởi chất lượng thơm ngon, cùi dày và vị bùi đặc trưng.

"Mỗi mùa tôi thu mua trám ở Quỳnh Nhai, Thuận Châu, Mường La rồi đưa về bán tại chợ Chiềng An, đồng thời chuyển cho khách ở Hà Nội, Hải Phòng, Quảng Ninh. Hàng về đến đâu tiêu thụ hết đến đó",

Hiện, trám đen được thu mua tại vườn với giá từ 150.000 - 200.000 đồng/kg. Dù mức giá khá cao nhưng vào chính vụ, lượng hàng vẫn không đủ đáp ứng nhu cầu của thị trường.

Món ăn ngon từ quả trám: Hương vị núi rừng theo mâm cơm xuống phố

Nếu mùa thu hoạch mang đến niềm vui cho người trồng thì căn bếp lại là nơi quả trám thực sự "hóa thân" thành những món ăn mang đậm hồn cốt của núi rừng Tây Bắc.

Quả trám vừa hái về chưa thể ăn ngay. Người dân phải rửa sạch rồi om trong nước ấm khoảng 40 - 45 độ C từ 15 - 20 phút.

Chỉ cần quá tay một chút, nước quá nóng hoặc quá nguội, vị ngon của trám sẽ không còn trọn vẹn. Khi lớp vỏ mềm dần, phần cùi chuyển sang màu vàng óng cũng là lúc quả trám đạt độ bùi, béo và thơm nhất.

Từ thứ quả rừng dân dã ấy, người Thái sáng tạo nên nhiều món ăn đậm đà như xôi trám, cá kho trám, thịt ba chỉ kho trám hay trám nhồi thịt. Trong đó, xôi trám là món ăn gắn bó với nhiều gia đình mỗi độ vào mùa.

Những hạt nếp tan dẻo quyện cùng phần cùi trám béo ngậy, ăn kèm cá nướng, nhộng ong và chẳm chéo tạo nên hương vị mộc mạc nhưng đủ khiến người từng thưởng thức khó quên.

Quả trám đen ăn cùng xôi nếp, nhộng ong và chẳm chéo tạo nên hương vị bùi, béo, thơm đặc trưng của ẩm thực núi rừng Tây Bắc. Ảnh: Phạm Hoài.

Chị Tòng Thị Xiên, phường Chiềng An cho biết, năm nào gia đình cũng chờ đến mùa để mua trám về chế biến.

"Mùa trám ngắn nên tôi thường mua vài kg về om. Ngoài đồ xôi, gia đình còn kho với cá, thịt ba chỉ. Sau khi om chín, phần cùi còn được tách hạt rồi cấp đông để dùng dần quanh năm”, chi Xiên chia sẻ.

Đã nhiều lần đặt chân đến Sơn La, nhưng với anh Nguyễn Xuân Tuấn (Hà Nội), món xôi trám vẫn luôn là hương vị khiến anh nhớ nhất.

“Quả trám sau khi om có vị bùi, béo rất riêng, ăn cùng xôi nếp, cá nướng, nhộng ong và chẳm chéo thì ngon khó quên. Mỗi lần lên Sơn La, tôi đều mua vài kg trám mang về làm quà. Người thân ăn thử một lần là lần nào cũng nhờ mua thêm”, anh Tuấn kể.

Ngày nay, trám đen không còn chỉ xuất hiện trong bữa cơm của đồng bào vùng cao. Nhiều nhà hàng, điểm du lịch cộng đồng ở Sơn La đã đưa những món ăn từ trám vào thực đơn, góp phần giới thiệu nét đặc sắc của ẩm thực địa phương đến với du khách.

Từ một loại quả mọc tự nhiên giữa núi rừng Tây Bắc, trám đen đang từng bước khẳng định giá trị kinh tế, mang lại nguồn thu ổn định cho người dân, đồng thời góp phần gìn giữ và lan tỏa những nét đặc sắc của văn hóa ẩm thực Sơn La.