Lối đi nào cho thanh niên '3 không'?

Giải quyết tình trạng thanh niên "3 không" không chỉ là giúp hàng triệu người trẻ khỏi sự mông lung mà là bảo vệ năng lực cạnh tranh cốt lõi của quốc gia khi Việt Nam đang bước nhanh vào giai đoạn già hóa dân số.

CỞI BỎ TƯ DUY BẰNG CẤP

Tại buổi làm việc với ngành nội vụ về lao động, việc làm và đào tạo nguồn nhân lực trong giai đoạn phát triển mới hồi tháng 7 vừa qua, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã yêu cầu đổi mới đào tạo nhân lực, trọng tâm là thay đổi tư duy từ bằng cấp sang nghề nghiệp; từ đào tạo theo khả năng sẵn có sang đào tạo theo đơn đặt hàng, theo chuẩn kỹ năng và theo kết quả đầu ra.

Ông Tạ Văn Hạ, Phó chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa - Xã hội của Quốc hội, cho rằng, chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đã “điểm trúng” nguyên nhân gốc rễ của tình trạng thanh niên “3 không” ở Việt Nam khi đào tạo không gắn với thị trường, thiếu dự báo. “Đào tạo chỉ biết để đào tạo thôi, dẫn đến sự dư thừa”, ông Hạ nhìn nhận. 

Để giải quyết, theo ông Hạ, cần chuyển mạnh từ tư duy đào tạo theo khả năng của cơ sở đào tạo sang đào tạo theo nhu cầu của thị trường lao động, lấy chất lượng việc làm và khả năng có việc làm của người học làm thước đo hiệu quả. Nói cách khác, câu chuyện không còn nằm ở việc có bao nhiêu người tốt nghiệp, mà ở việc bao nhiêu người trong số đó thực sự sống được bằng nghề mình học.

Tiến sĩ Bùi Sỹ Lợi, nguyên Phó chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa - xã hội của Quốc hội, cũng cho rằng cơ quan quản lý cần đóng vai trò “nhạc trưởng” trong kết nối cung - cầu lao động, dự báo nhu cầu nhân lực và định hướng hệ thống giáo dục, đào tạo theo yêu cầu của nền kinh tế. Cùng đó, cơ quan quản lý cần cập nhật thường xuyên thông tin dự báo thị trường lao động để các cơ sở đào tạo điều chỉnh quy mô, ngành nghề tuyển sinh, đồng thời giúp học sinh, sinh viên lựa chọn nghề nghiệp phù hợp. Công tác hướng nghiệp cũng cần được đẩy mạnh từ bậc phổ thông, giúp người trẻ hiểu rõ nhu cầu thị trường thay vì chạy theo những ngành học “hot” hoặc tâm lý đám đông…

Để cởi bỏ tư duy bằng cấp, chuyển sang tư duy nghề nghiệp, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm yêu cầu "chuyển dần bố trí ngân sách đào tạo theo số lớp, số người học, số chứng chỉ sang căn cứ theo tỷ lệ có việc làm, mức lương sau đào tạo, mức độ hài lòng của doanh nghiệp". Đây là cách làm mà nhiều quốc gia phát triển đã áp dụng nhiều năm: không cấp ngân sách dàn trải mà dựa trên tỷ lệ sinh viên có việc làm sau 12 tháng. Tại Việt Nam, hồi tháng 4, Bộ GD-ĐT đã ban hành quy định cấm các trường tăng chỉ tiêu tuyển sinh nếu tỷ lệ sinh viên tốt nghiệp có việc làm thấp hơn 70%.

Ông Tạ Văn Hạ cho rằng, không chỉ có tỷ lệ có việc làm, bộ tiêu chí cần hướng tới đánh giá cả mức độ phù hợp giữa ngành đào tạo và công việc, thu nhập sau tốt nghiệp, mức độ hài lòng của doanh nghiệp và chất lượng kiểm định đào tạo… Nếu quy định 70% sinh viên tốt nghiệp không chỉ có việc làm mà phải có việc làm phù hợp trình độ, đúng chuyên ngành, chắc chắn, các trường không thể mạnh ai nấy đào tạo như trước.

Tuy nhiên, để gắn kết sự đứt gãy giữa đào tạo và thị trường, sự thay đổi từ một phía là không đủ. Các doanh nghiệp không thể đứng ngoài cuộc trong việc giải bài toán “khát” nhân lực. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm trong kết luận về vấn đề này đã yêu cầu đặt doanh nghiệp vào vị trí trung tâm của mối liên kết "Nhà nước - nhà trường - doanh nghiệp": không chỉ tiếp nhận lao động đã qua đào tạo, mà phải "tham gia xây dựng chương trình, tiếp nhận thực tập sinh, đào tạo tại chỗ, đánh giá kỹ năng và cam kết tuyển dụng".

Đây cũng là hướng đi nhiều chuyên gia khuyến nghị. Ông Lê Quang Trung, nguyên Phó cục trưởng phụ trách Cục Việc làm (Bộ LĐ-TB-XH, nay là Bộ Nội vụ), đề xuất mô hình "3 cùng". "Doanh nghiệp và cơ sở đào tạo phải cùng tuyển sinh, cùng đào tạo và cùng sử dụng lao động sau đào tạo. Khi người học nhìn thấy rõ cơ hội việc làm thì họ sẽ yên tâm lựa chọn học nghề và nâng cao kỹ năng", ông Trung nêu.

NGƯỜI TRẺ PHẢI CHỦ ĐỘNG BƯỚC RA

Cùng với sự tham gia của doanh nghiệp việc kết nối giữa cung và cầu trên thị trường lao động cần “đúng người, đúng lúc” hơn. Đây cũng là bài toán mà sàn giao dịch việc làm quốc gia đang được kỳ vọng giải quyết ở quy mô lớn hơn.

Ông Ngô Xuân Liễu, Giám đốc Trung tâm Quốc gia về dịch vụ việc làm (Cục Việc làm, Bộ Nội vụ), cho biết sàn được xây dựng thống nhất trên phạm vi cả nước, song song với 4 cơ sở dữ liệu nền tảng về người lao động, lao động nước ngoài, tranh chấp và tai nạn lao động, được kết nối với dữ liệu an sinh xã hội và dân cư theo tiêu chí "đúng, đủ, sạch, sống".

Theo ông Liễu, giai đoạn tiếp theo, nền tảng này sẽ được tích hợp với các cơ sở giáo dục nghề nghiệp theo mô hình "một cửa", nơi người lao động chỉ cần truy cập một địa chỉ để vừa tìm khóa học, vừa tìm việc. Tuy nhiên, ông Liễu cũng thẳng thắn: hạ tầng dù hiện đại đến đâu cũng chỉ là điều kiện cần. Kết nối thành công người lao động với doanh nghiệp mới chỉ giải quyết được một nửa bài toán. Điều khó hơn là giúp người lao động thích nghi với môi trường làm việc và gắn bó lâu dài.

"Điều quan trọng nhất vẫn là bản thân người lao động có mong muốn làm việc hay không. Các cơ quan quản lý có thể tạo cơ hội, định hướng, kết nối và hỗ trợ, nhưng người trẻ phải chủ động bước ra khỏi vùng an toàn để nắm bắt cơ hội", ông Liễu phân tích, và cho rằng, để trở thành người làm nghề giỏi, người lao động cần chấp nhận dành thời gian học hỏi, tích lũy kinh nghiệm và va chạm thực tế. Ngay cả người có năng lực cũng không thể phát huy ngay nếu thiếu quá trình rèn luyện.

Cùng quan điểm, ông Nguyễn Bảo Long, Giám đốc dự án Nguồn nhân lực công nghiệp (TOPCV) thẳng thắn: việc làm phổ thông "không có gì sai, miễn là các bạn vẫn tiến lên". Quan trọng là không dừng việc tích lũy năng lực hành nghề chuyên môn, bởi đó mới là "cần câu cơm" lâu dài.

PGS-TS Phạm Mạnh Hà, giảng viên cao cấp Khoa Khoa học - Công nghệ giáo dục (Đại học Bách khoa Hà Nội), cho rằng trong bối cảnh AI thay đổi thị trường lao động từng ngày, “kiến thức thay đổi rất nhanh, không ai có thể dùng một tấm bằng đại học cho cả cuộc đời. Điều quan trọng nhất là phải xây dựng năng lực học tập suốt đời". 

PGS-TS Phạm Mạnh Hà cho rằng, giải quyết tình trạng thanh niên "3 không" không chỉ là tạo thêm việc làm mà quan trọng hơn là giúp người trẻ lấy lại niềm tin vào tương lai. Chỉ khi nhìn thấy cơ hội phát triển và cảm nhận được giá trị của sự nỗ lực, họ mới sẵn sàng quay trở lại học tập, làm việc và đóng góp cho xã hội.

Ông Hà cũng gợi mở kinh nghiệm của Đức, nơi cơ quan an sinh xã hội chủ động tiếp cận người thất nghiệp để đánh giá và hỗ trợ đào tạo thay vì chờ họ tìm đến - điều mà ông tin Việt Nam hoàn toàn có thể làm được nhờ dữ liệu dân cư và định danh điện tử sẵn có.

Trong khi đó, ông Tạ Văn Hạ đề nghị "vá" lỗ hổng an sinh đang bỏ ngỏ với chính nhóm thanh niên “3 không” bằng chính sách hỗ trợ chuyển tiếp tập trung vào ba nội dung: tư vấn nghề nghiệp, đào tạo kỹ năng và kết nối việc làm, đồng thời dùng một phần Quỹ Bảo hiểm thất nghiệp để tài trợ thanh niên học nâng cao kỹ năng thay vì chỉ phát trợ cấp thụ động.

Bên cạnh chính sách của Nhà nước, ông Ngô Xuân Liễu cho rằng, việc phối hợp giữa cơ quan quản lý, doanh nghiệp và tổ chức đoàn thể đóng vai trò quan trọng. Trong đó, hệ thống Đoàn Thanh Niên với mạng lưới tới tận cấp xã, có nhiều lợi thế trong việc tiếp cận, nắm bắt hoàn cảnh của từng nhóm thanh niên để triển khai các chương trình hỗ trợ phù hợp. 

Ông nhấn mạnh không thể áp một giải pháp chung cho tất cả, mà "phải đánh giá, phân loại đúng từng nhóm đối tượng. “Thay vì một chính sách áp dụng cho tất cả, mỗi nhóm thanh niên cần được hỗ trợ theo đúng nhu cầu, khả năng và rào cản mà họ đang gặp phải", ông Liễu nhấn mạnh.

Tại buổi làm việc về lao động, việc làm và đào tạo nhân lực trong giai đoạn phát triển mới, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đặt mục tiêu dài hạn: xây dựng thị trường lao động hiện đại, minh bạch, chuyển từ lợi thế lao động giá rẻ sang lợi thế nguồn nhân lực chất lượng cao, và trên hết là "coi con người là trung tâm, là chủ thể, là nguồn lực và là mục tiêu của phát triển". 

Với 1,4 - 1,6 triệu thanh niên vẫn đang đứng ngoài cả trường học lẫn thị trường lao động, đó không chỉ là một mục tiêu chính sách, còn là yêu cầu để bảo đảm tăng trưởng bền vững trong bối cảnh Việt Nam đang bước vào giai đoạn già hóa dân số.