52 minutes ago
1
Quảng Cáo
0943778078
Quyết định dừng chiến dịch hộ tống ở eo biển Hormuz chỉ sau một ngày triển khai cho thấy Tổng thống Trump có thể đang có những tính toán ngoại giao, quân sự phức tạp với Iran, theo các chuyên gia.
Tổng thống Donald Trump tối 5/5 gây bất ngờ khi thông báo dừng Dự án Tự do, chiến dịch dẫn đường cho tàu thuyền qua eo biển Hormuz, chỉ sau một ngày triển khai. Ông tuyên bố muốn "xem liệu thỏa thuận với Iran có thể được hoàn tất và ký kết hay không".
Việc ông Trump phát động chiến dịch Dự án Tự do hôm 4/5 đã châm ngòi cho cuộc đấu hỏa lực giữa hai bên, khiến eo biển Hormuz tiếp tục dậy sóng sau gần một tháng yên tĩnh nhờ lệnh ngừng bắn. Trong khi Mỹ tuyên bố tấn công loạt xuồng cao tốc Iran và hộ tống một số tàu hàng đi qua Hormuz, Iran phóng tên lửa, UAV vào cơ sở dầu khí trọng yếu của UAE và bị cáo buộc tập kích các tàu thương mại gần eo biển.
Tổng thống Mỹ Donald Trump phát biểu tại Nhà Trắng ngày 4/5. Ảnh: AP
Giao tranh tái bùng phát đe dọa thỏa thuận ngừng bắn mong manh giữa hai bên. Vài giờ trước thông báo của ông Trump, Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Pete Hegseth tuyên bố chiến dịch dẫn đường tàu thương mại đi qua eo biển Hormuz chỉ "tạm thời và mang tính phòng vệ", khẳng định lệnh ngừng bắn vẫn được duy trì.
"Động thái của Tổng thống Trump cho thấy cánh cửa ngoại giao với Iran có thể vẫn chưa khép lại", Stephen Collinson, cây viết mảng chính trị của CNN, cho biết.
Theo Collinson, đây có thể là nhượng bộ chiến thuật của ông Trump nhằm mở đường cho đối thoại, một bước điều chỉnh để giảm nguy cơ đối đầu ngoài ý muốn, hoặc là một phần trong chiến lược gây áp lực tối đa mà ông chủ Nhà Trắng thường sử dụng.
Tạo dư địa cho ngoại giao
Eo biển Hormuz là tiêu điểm trong xung đột giữa Mỹ - Israel với Iran. Trong thời bình, đây là tuyến đường biển vận chuyển 20% nguồn cung dầu thế giới đến từ vùng Vịnh. Hormuz đã bị Iran phong tỏa gần như hoàn toàn ngay khi chiến sự bùng phát ngày 28/2, chỉ cho phép tàu của quốc gia "thân thiện" đi qua. Mỹ đáp trả bằng cách áp lệnh phong tỏa với mọi cảng biển Iran từ ngày 13/4.
Theo Tổ chức Hàng hải Quốc tế, hàng trăm tàu và khoảng 20.000 thủy thủ đã không thể đi qua Hormuz trong suốt cuộc xung đột. Tổng thống Trump ngày 3/5 cho biết nhiều nước đã liên hệ với Mỹ đề nghị hỗ trợ và Washington triển khai chiến dịch Dự án Tự do để "giải cứu" những phương tiện mắc kẹt.
Đụng độ lập tức xảy ra khi Mỹ ngày 4/5 điều các tàu khu trục mang tên lửa dẫn đường đi qua eo biển Hormuz và hỗ trợ hai tàu treo cờ nước này rời khỏi đây.
"Tuy nhiên, các cuộc đụng độ này chỉ ở quy mô nhỏ và không leo thang, cho thấy cả hai bên đều không muốn quay lại một cuộc chiến toàn diện", Collinson nhận định.
Cách tiếp cận cũng phản ánh phong cách quen thuộc của Tổng thống Trump trong chính sách đối ngoại. Ông thường đẩy áp lực lên mức cao, sau đó bất ngờ để ngỏ cánh cửa đối thoại khi cho rằng đối phương đã bị đặt vào tình thế phải cân nhắc thỏa hiệp.
Mỹ dừng Dự án Tự do có thể là dấu hiệu cho thấy Washington và Tehran đang tìm cách khôi phục động lực ngoại giao, sau khi các cuộc đàm phán giữa hai bên tại Pakistan hồi tháng 4 rơi vào bế tắc, một bình luận viên quốc tế khác của CNN là Nic Robertson nhận định.
Robertson cho rằng việc Mỹ ngừng "hoạt động quân sự mang tính tấn công" quanh eo biển Hormuz có thể giúp những tiếng nói ôn hòa hơn trong chính quyền Iran trở lại bàn đàm phán.
Trong khi đó, Collinson cho biết cần có thời gian để đánh giá hiệu quả của chiến lược này, bởi Iran vẫn giữ quan điểm cứng rắn về chương trình hạt nhân và khả năng kiểm soát eo biển Hormuz, điểm mấu chốt trong tiến trình đàm phán.
"Diễn biến tiếp theo sẽ phụ thuộc vào việc liệu Tổng thống Trump và giới lãnh đạo Iran có sẵn sàng cho nhau một lối thoát để hai bên giữ thể diện hay không", Collinson bình luận.
Tiêm kích F-16 của Mỹ tuần tra gần eo biển Hormuz trong ảnh công bố ngày 5/5. Ảnh: X/CENTCOM
Giảm rủi ro xung đột
Triển vọng đàm phán là yếu tố đáng chú ý, nhưng tình hình thực địa ở eo biển Hormuz cũng cho thấy Mỹ khó có thể duy trì chiến dịch "Dự án Tự do" lâu dài. Dù chịu thiệt hại đáng kể từ đầu xung đột, Iran vẫn đủ năng lực quân sự để siết kiểm soát Hormuz. Iran còn áp đặt quy định về cấp phép và thu phí đối với tàu qua lại eo biển, rải thủy lôi để gây sức ép.
Theo cựu quan chức Hội đồng An ninh Quốc gia Mỹ Jennifer Gavito, việc vô hiệu hóa toàn bộ năng lực mà Iran có thể triển khai dọc tuyến hàng hải này là "cực kỳ khó khăn", ngay cả khi Mỹ tìm cách thiết lập một hành lang an toàn qua Hormuz cho các tàu thương mại.
"Theo tôi, gần như không thể làm được điều đó", bà Gavito nói với Bloomberg.
Hải quân Mỹ có thể dễ dàng xác định và phá hủy các mục tiêu cố định của Iran ven eo biển, nhưng sẽ rất khó đối phó với các hệ thống vũ khí cơ động. Iran có thể giấu bệ phóng tên lửa chống hạm trong hệ thống hầm ngầm ven núi, trong khi máy bay không người lái được phóng từ xe tải, còn xuồng cao tốc và thủy lôi tạo ra những mối đe dọa khó lường trên mặt biển.
Trong một ngày thực thi, Dự án Tự do đã đẩy hải quân Mỹ vào thế đối đầu trực diện với lực lượng Iran. Chỉ cần một tính toán sai ở Hormuz, xung đột có thể nhanh chóng leo thang.
Cựu phó tư lệnh tác chiến hải quân Mỹ Joe Sestak cảnh báo Iran vẫn còn khoảng 5.000 thủy lôi có thể được triển khai nhanh chóng, và nếu Washington rà quét chúng, "Tehran hoàn toàn có thể rải thêm 50 hoặc 60 quả khác". Điều đó khiến nhiệm vụ bảo đảm an toàn tuyệt đối cho tuyến hàng hải trở thành cuộc chơi tiêu hao kéo dài, tốn kém và chưa có hồi kết.
"Liệu Mỹ có thể loại bỏ hoàn toàn các mối đe dọa đó hay không?", Collin Koh, nhà nghiên cứu tại Trường S. Rajaratnam về Nghiên cứu Quốc tế ở Singapore, đặt câu hỏi.
Bài toán hộ tống cũng không đơn giản. Trước chiến sự, có hơn 100 chuyến tàu thương mại đi qua Hormuz mỗi ngày, trong khi Mỹ hiện chỉ có khoảng 12 khu trục hạm trong khu vực và mới hộ tống thành công hai tàu mang cờ Mỹ. Khoảng cách giữa quy mô nhiệm vụ và năng lực triển khai thực tế là rất lớn.
Quan trọng hơn, Iran không nhất thiết phải phong tỏa hoàn toàn Hormuz để đạt mục tiêu. Chỉ cần khiến các chủ tàu, hãng bảo hiểm và giới vận tải biển cảm thấy rủi ro quá lớn, lưu lượng hàng hải qua khu vực cũng có thể sụt giảm mạnh.
"Bạn không cần phải chặn hoàn toàn giao thông. Bạn chỉ cần khiến mọi người phải nghĩ lại trước khi đi qua", Gavito nhận định.
Tuy nhiên, việc dừng chiến dịch hộ tống không đồng nghĩa Mỹ đã từ bỏ chính sách gây sức ép với Iran. Ngay trong thông báo của mình, Tổng thống Trump đã khẳng định Mỹ vẫn duy trì lệnh phong tỏa với các cảng Iran. Theo ông chủ Nhà Trắng, biện pháp này đang khiến nền kinh tế Iran chịu áp lực nặng nề, do không thể xuất khẩu dầu bằng đường biển.
Tuyến hàng hải Iran vạch ra cho các tàu đi qua eo biển Hormuz. Đồ họa: Guardian
Maisoon Kafafy, cố vấn cấp cao về chương trình Trung Đông tại viện chính sách Hội đồng Đại Tây Dương, cho rằng có nhiều kịch bản có thể xảy ra trong thời gian tới.
"Kịch bản tích cực nhất là sức ép quân sự hiện nay tạo ra đòn bẩy đủ lớn để thúc đẩy một thỏa thuận ngoại giao nghiêm túc, không chỉ giải quyết vấn đề lưu thông qua eo biển mà còn xử lý cả cấu trúc an ninh nền tảng phía sau", bà Kafafy nói với ABC.
"Kịch bản đáng lo ngại hơn là thế đối đầu kéo dài, trong đó mỗi bước leo thang của một bên lại thu hẹp không gian để bên kia xuống thang mà không bị xem là nhượng bộ", bà tiếp tục.
Theo cố vấn này, ngay cả khi các điều kiện cho phép hoạt động vận tải thương mại nối lại an toàn, lưu lượng tàu thuyền qua Hormuz sẽ cần nhiều thời gian để quay lại như trước đây.
"Những gián đoạn nguồn cung hàng hóa, từ năng lượng, phân bón đến nguyên liệu đầu vào cho công nghiệp, đang từng bước tái định hình dòng chảy thương mại toàn cầu theo cách khó có thể sớm trở lại như trước", bà Kafafy nói.
Như Tâm (Theo BBC, CNN, CBC)
