Mập mờ quản lý tiền công đức

Ai kiểm đếm niềm tin

Trước đây, tiền công đức thường được hiểu một cách cảm tính, chỉ đơn thuần là tiền bỏ vào hòm hay đóng góp cho chùa chiền để “cầu bình an”. Điều này tạo ra sự lộn xộn trong quản lý tài chính, khó kiểm soát và dễ dẫn đến tranh cãi về tính minh bạch.

Thông tư 04/2023/TT-BTC định nghĩa tiền công đức và tài trợ là “các khoản đóng góp tự nguyện bằng tiền, giấy tờ có giá, kim khí quý hoặc đá quý của các tổ chức, cá nhân dành cho mục đích bảo vệ, phát huy giá trị di tích hoặc tổ chức lễ hội”. Một trong những yêu cầu trọng tâm của Thông tư 04 là mở tài khoản tiền gửi tại Kho bạc Nhà nước hoặc ngân hàng thương mại để phản ánh rõ toàn bộ dòng tiền công đức tiếp nhận qua chuyển khoản và thanh toán điện tử.

Tiền được rải ở một cơ sở thờ tự

Đối với tiền mặt, quy trình tiếp nhận cũng được quy định chi tiết: phải cử người tiếp nhận có sổ sách ghi chép rõ ràng tên người đóng góp, số tiền và thời gian, và hòm công đức phải được khóa niêm phong theo quy định. Việc kiểm đếm tiền mặt định kỳ (hằng ngày hoặc theo tuần) dưới sự giám sát của Ban quản lý và đại diện cộng đồng cũng là yêu cầu bắt buộc.

Đặc biệt, nếu tiếp nhận tài sản không phải tiền mặt như kim khí quý, giấy tờ có giá, đơn vị quản lý phải ghi sổ chi tiết, đánh giá giá trị theo tài liệu người hiến tặng hoặc đánh giá của cơ quan chuyên môn trước khi sử dụng.

Thiếu minh bạch trong quản lý tiền công đức không chỉ làm mất niềm tin cộng đồng mà còn kéo theo hệ lụy pháp lý nghiêm trọng. Theo quy định tại Nghị định 38/2021/NĐ-CP, các hành vi như không báo cáo kết quả tổ chức lễ hội, thu tiền trái quy định, ép buộc cá nhân đóng góp, hoặc lợi dụng hoạt động lễ hội để trục lợi cá nhân đều bị xử phạt hành chính với mức tiền từ vài trăm nghìn đến hàng chục triệu đồng. Nếu hành vi vi phạm gây thất thoát tài sản lớn, đặc biệt là tại các di tích công lập, những cá nhân liên quan có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội tham ô tài sản hoặc thiếu trách nhiệm gây hậu quả nghiêm trọng theo Bộ luật Hình sự.

Mặc dù quy định đã ban hành được 3 năm, nhưng những sai phạm trong quản lý tiền công đức vẫn tiếp diễn. Kết quả kiểm tra của Bộ Tài chính công bố năm 2025 cho thấy tình hình báo cáo thu chi tiền công đức giữa các di tích chưa đầy đủ, chỉ có khoảng 49% di tích tổng hợp số liệu thu chi đầy đủ, còn lại nhiều di tích chưa báo cáo theo quy định. Một số địa phương còn tình trạng chưa mở tài khoản riêng, có nơi việc kiểm đếm hòm công đức chưa lập biên bản đầy đủ, chưa có chữ ký của các thành phần giám sát theo quy định. Một số di tích giao tiền cho cá nhân giữ, đứng tên gửi tiết kiệm, cho các cá nhân vay, đã có trường hợp bị lừa nhiều tỷ đồng. Một số di tích có thói quen giữ tiền mặt mà không gửi vào tài khoản bị kẻ gian lấy trộm. Nhiều di tích tiếp nhận tiền trong hòm công đức chưa kịp thời bị kẻ gian cạy phá hòm lấy tiền. Cá biệt, có trường hợp nhân viên ban quản lý di tích lấy trộm tiền công đức bị nhiều người phát hiện.

Thiếu minh bạch trong quản lý tiền công đức không chỉ làm mất niềm tin cộng đồng mà còn kéo theo hệ lụy pháp lý nghiêm trọng

Trước tình hình ấy, nhiều địa phương như Hải Dương và TPHCM đã kiến nghị cần sớm ban hành thêm biểu mẫu ghi chép, theo dõi tiền công đức để hỗ trợ việc thực hiện Thông tư 04, bởi hiện tại hướng dẫn còn khiến một số Ban quản lý “không nắm được chính xác số tiền thu”, nhất là tại những di tích không có bộ máy kế toán chuyên nghiệp.

PGS.TS Bùi Xuân Đính (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) cho rằng, cơ chế quản lý tiền công đức tại các cơ sở tín ngưỡng và tôn giáo hiện nay vẫn còn thiếu sự thống nhất giữa các địa phương. “Có nơi làm rất chặt chẽ, có nơi lại gần như phó mặc cho ban quản lý tự xoay xở. Sự khác biệt ấy tạo ra những khoảng trống dễ bị lợi dụng”, ông nhận định. Theo ông, khi dòng tiền lớn mà quy trình không rõ ràng, nguy cơ trục lợi, sử dụng sai mục đích là điều khó tránh, và đó chính là nguyên nhân khiến dư luận nhiều lần bức xúc.

Ông Đính nhấn mạnh, minh bạch không chỉ dừng ở khâu tiếp nhận. “Quản lý đầu vào bằng công khai, kê khai là cần thiết, nhưng chưa đủ. Phải quản lý cả đầu ra của tiền công đức”, PGS. Bùi Xuân Đính nói. Thực tế, tiền công đức thường được sử dụng vào năm nhóm mục đích chính: duy trì bộ máy hoạt động; tu bổ, tôn tạo di tích; mua sắm trang thiết bị, đồ tế lễ; tổ chức lễ hội truyền thống; và tham gia các hoạt động cộng đồng.

Theo ông Đính, để giám sát hiệu quả các khoản chi, cần một cơ chế phối hợp đồng bộ giữa chính quyền địa phương, cơ quan văn hóa, tài chính và đại diện cộng đồng dân cư. “Không thể chỉ giao cho một ban quản lý tự kiểm tra mình. Cần có sự tham gia của cộng đồng, bởi chính người dân địa phương mới là những thanh tra viên khách quan và sát thực nhất”, ông nói. Người dân có quyền biết tiền công đức được thu bao nhiêu, chi vào việc gì, và có quyền phản ánh nếu phát hiện dấu hiệu tiêu cực. Khi cộng đồng được trao quyền giám sát, khả năng biển thủ hay trục lợi cá nhân sẽ giảm đi đáng kể.

Câu hỏi tiền công đức ở chùa tư

Phạm vi điều chỉnh của Thông tư 04/2023/TT-BTC không bao trùm toàn bộ hoạt động tín ngưỡng, tôn giáo, mà tập trung vào một đối tượng cụ thể: các di tích lịch sử, văn hóa, danh lam thắng cảnh đã được xếp hạng hoặc nằm trong danh mục kiểm kê của UBND cấp tỉnh. Điều này có nghĩa, những điểm thờ tự gắn với di sản đã được Nhà nước công nhận sẽ phải tuân thủ đầy đủ quy định về mở tài khoản, kiểm đếm, hạch toán, công khai thu chi tiền công đức. Ngược lại, các cơ sở tín ngưỡng, tôn giáo không gắn với di tích xếp hạng hoặc không nằm trong danh mục kiểm kê, thì không thuộc phạm vi điều chỉnh trực tiếp của Thông tư.

Luật sư Nguyễn Minh Tuấn (Đoàn Luật sư Hà Nội) phân tích rằng sự phân định này nhằm tránh việc can thiệp quá sâu vào đời sống nội bộ của các tổ chức tôn giáo. “Nhà nước chỉ điều chỉnh phần tài chính gắn với di tích thuộc diện quản lý di sản hoặc có yếu tố công. Nếu một cơ sở thờ tự hoàn toàn tư nhân, không xếp hạng di tích, không sử dụng ngân sách nhà nước, thì việc thu, chi nội bộ không chịu sự điều chỉnh trực tiếp của Thông tư 04. Tuy nhiên, khi có yếu tố liên quan đến tài sản công, đến bảo tồn di sản hoặc kết hợp ngân sách nhà nước, thì trách nhiệm báo cáo và minh bạch là bắt buộc,” ông nói.

Đại diện Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh Ninh Bình cho biết, do quy định không can thiệp vào tiền công đức của những cơ sở tín ngưỡng không thuộc diện quản lý Nhà nước nên tiền công đức ở các địa điểm này đều do Ban quản lý và người đứng đầu cơ sở chịu trách nhiệm. Rất khó để thống kê đầy đủ số tiền thu vào là bao nhiêu.