6 days ago
3
Hàng trái cây chuyển từ kho lạnh lên xe container đi xuất khẩu - Ảnh: CÔNG TRUNG
Tôi đồng tình với ý kiến của ông Ju Liang ở Đại học Vân Nam trong bài "Kho lạnh bảo vệ nông dân" (Tuổi Trẻ ngày 27-4), thủ phạm lại là một mắt xích tưởng khô khan: kho lạnh tại nguồn.
Rau quả thiệt hại 3,5 - 4,1 tỉ USD mỗi năm
Nông sản Việt Nam có một nghịch lý đau lòng. Chúng ta đứng hàng đầu thế giới về xuất khẩu thanh long, sầu riêng, cà phê, hồ tiêu; xuất khẩu rau quả năm 2025 đạt khoảng 8,5 tỉ USD.
Nhưng giá trị thu về mỗi ha canh tác vẫn thấp hơn Thái Lan, thua xa Chile hay New Zealand ở cùng nhóm sản phẩm. Vì sao? Phần lớn câu trả lời nằm ở 24 giờ đầu tiên sau thu hoạch - khoảng thời gian mà trái cây, rau củ bắt đầu "chết" sinh học nếu không được hạ nhiệt kịp thời.
Con số gây sốc: tỉ lệ tổn thất sau thu hoạch của ngành rau quả Việt Nam ở mức 20 - 40% tùy mặt hàng, theo báo cáo của Hiệp hội Rau quả Việt Nam tại Hội nghị xúc tiến thương mại tháng 6-2025. Tính ra thiệt hại kinh tế lên tới 3,5 - 4,1 tỉ USD mỗi năm - một khoản "thuế tàng hình" mà ngành nông nghiệp đang âm thầm trả.
Trong khi đó toàn quốc hiện chỉ có khoảng 117 kho lạnh chuyên nghiệp. Tới 90% trong số đó phục vụ đông lạnh sâu cho thủy sản và thịt. Kho mát chuyên dụng (0 - 15oC) cho trái cây tươi - vốn là trái tim của chuỗi giá trị nông sản xuất khẩu - gần như là khoảng trống trên bản đồ hạ tầng.
Hệ quả là người nông dân buộc phải bán ngay, bán vội. Mỗi đợt "được mùa rớt giá" lại có kêu gọi "giải cứu". Nhưng "giải cứu" là dấu hiệu của một chuỗi cung ứng không có vùng đệm.
Trong kinh tế học vận trù, kho lạnh cho phép nông dân và hợp tác xã giữ hàng lại 3 - 7 ngày - đủ để thương lượng, đủ để đón sóng giá, khớp đơn xuất khẩu. Không có vùng đệm, bên bán mất quyền thương lượng. Đó là "lời nguyền vỉa hè": nông sản chín cây, đồng hồ sinh học đếm ngược từng giờ, và người mua nắm thế thượng phong.
Bài học từ Chile và Nam Phi về táo, nho và cam rất đáng suy ngẫm. Họ không xuất khẩu theo mùa vụ tự nhiên. Họ xuất khẩu theo nhịp điệu do chính họ thiết kế, nhờ hệ thống kho lạnh điều tiết từ trang trại ra cảng. Khi người bán kiểm soát được nhịp độ, quyền định giá tự khắc chuyển dịch.
Chuẩn hóa của Thái Lan và đòn bẩy tài chính của Ấn Độ
Thái Lan không vượt Việt Nam về diện tích canh tác trái cây, nhưng vượt xa về giá trị xuất khẩu trên mỗi tấn. Bí quyết nằm ở mô hình các trạm sơ chế và kho mát đặt ngay tại vùng trồng.
Sầu riêng Monthong hái xong được đưa vào buồng tiền làm lạnh trong vài giờ rồi phân loại theo chuẩn xuất khẩu tại chỗ. Chuỗi này không chỉ giữ được phẩm cấp mà còn cho phép Thái Lan truy xuất nguồn gốc đến từng lô hàng - điều kiện sống còn để chinh phục các thị trường khắt khe.
Ấn Độ theo hướng khác. Chương trình Mega Food Parks và các gói tín dụng thuộc Bộ Công nghiệp chế biến thực phẩm hỗ trợ 35 - 50% chi phí đầu tư hạ tầng chuỗi lạnh cho doanh nghiệp nội.
Với vùng như đông bắc Ấn và vùng xa, mức hỗ trợ có thể tới 75%. Cơ chế rõ ràng: Nhà nước không làm kho, nhưng "kích" dòng vốn tư nhân chảy vào khu vực nông thôn - nơi vốn không đủ hấp dẫn với logic thị trường thuần túy.
Trung Quốc thì đi xa hơn nữa. Chỉ riêng một huyện Chu Chí (Thiểm Tây) đã có tới 3.000 kho lạnh phục vụ vùng táo - nhiều hơn tổng số kho lạnh chuyên nghiệp của cả Việt Nam gấp hàng chục lần.
3 nút thắt lớn cần được tháo gỡ
Thứ nhất, Việt Nam cần quy hoạch quỹ đất logistics chuyên biệt tại các vùng trồng trọng điểm - Đồng bằng sông Cửu Long cho trái cây, Tây Nguyên cho cà phê và bơ, Đông Nam Bộ cho rau quả xuất khẩu. Đất cho kho lạnh phải nằm trong quy hoạch hạ tầng nông nghiệp - logistics tích hợp, không bị đẩy sang nhóm "đất thương mại dịch vụ" với giá thuê phi lý khiến bài toán đầu tư vỡ trận ngay từ đầu.
Thứ hai, và là sống còn nhất: giá điện. Kho lạnh tiêu thụ điện gấp 4 - 6 lần kho thường trên cùng diện tích. Nếu ngành sản xuất có giá điện ưu đãi, không có lý do gì hạ tầng cold chain phục vụ nông nghiệp - ngành trực tiếp tạo sinh kế cho hơn 30 triệu người - lại bị áp giá điện kinh doanh. Đây là sự công bằng chính sách.
Thứ ba, tiếp cận vốn. Một gói tín dụng chuyên biệt cho hạ tầng chuỗi lạnh, với lãi suất và thời hạn phù hợp chu kỳ hoàn vốn 7 - 10 năm, hoàn toàn khả thi nếu có sự phối hợp giữa Ngân hàng Nhà nước, Ngân hàng Phát triển Việt Nam và các ngân hàng thương mại. Mô hình bảo lãnh tín dụng qua Quỹ Bảo lãnh doanh nghiệp nhỏ và vừa có thể được sử dụng.
Mất một vụ mùa, nông dân thiệt một năm. Mất một thập kỷ không đầu tư kho lạnh tại nguồn, ngành nông sản Việt mất quyền định giá cả một thế hệ. Với 3,5 - 4,1 tỉ USD tổn thất mỗi năm, chúng ta đang trả cho sự trì hoãn một cái giá đủ để xây dựng một hệ thống kho lạnh tại nguồn hoàn chỉnh trên cả nước chỉ trong vòng 5 năm.
Cuộc thi viết "Kiến tạo nông nghiệp tương lai"
Nằm trong khuôn khổ dự án Việt Nam Xanh 2026 phát động vào ngày 21-4, báo Tuổi Trẻ phối hợp với AgriS (Công ty CP Thành Thành Công - Biên Hòa) tổ chức cuộc thi viết về nông nghiệp.
Thời gian nhận bài dự thi đến hết tháng 6-2026.
Cuộc thi kêu gọi các bài viết dưới hình thức chia sẻ câu chuyện, phân tích, giới thiệu các mô hình canh tác, sản xuất nông nghiệp (cây trồng), hoặc đề xuất những ý tưởng mới, sáng tạo, giải pháp công nghệ mang tính khả thi, khoa học cao,... để cải tiến nền nông nghiệp Việt Nam và nâng tầm giá trị nông sản Việt.
Với tổng giá trị giải thưởng lên đến hơn 80 triệu đồng, cuộc thi là cơ hội dành cho những cây bút có sự quan tâm đặc biệt đến nông nghiệp nước nhà. Kính mời quý bạn đọc báo Tuổi Trẻ tham khảo thể lệ cuộc thi tại đây.
FDI Trung Quốc: Nỗi lo hay cú hích?
Gần đây nhiều ý kiến lo ngại khi các tập đoàn logistics và chuỗi lạnh Trung Quốc tăng đầu tư vào Việt Nam. Lo ngại này có cơ sở, nhưng chính áp lực cạnh tranh từ FDI mới là cú hích buộc doanh nghiệp nội phải tự làm mới. Trong hai năm qua mức độ chuyên nghiệp hóa của chuỗi lạnh Việt có một bước dài. Nếu không có áp lực, chúng ta sẽ còn mắc kẹt rất lâu trong mô hình kho tự dùng cũ kỹ.
Vấn đề là doanh nghiệp nội có đủ sức "đứng trên vai người khổng lồ" không. Để đứng được, cần ba thứ: vốn tiếp cận hợp lý, quỹ đất rõ ràng, và một sân chơi mà luật lệ không làm khó bên nhỏ hơn.
Đây chính là việc của Nhà nước. Chính phủ không cần bảo hộ doanh nghiệp nội theo lối cũ. Chính phủ cần tạo hành lang pháp lý để hai dòng vốn - nội và ngoại - cùng hoạt động, cùng cạnh tranh, và trong quá trình đó, doanh nghiệp nội hấp thụ được tiêu chuẩn, công nghệ, và mô hình quản trị.
