'Nên đưa quyền ngắt kết nối vào Bộ luật Lao động'

Chuyên gia gợi ý sớm luật hóa quyền ngắt kết nối sau giờ làm việc, tránh trạng thái lao động "thường trực 24h/7 với công việc trở thành điều bình thường mới".

TS Nguyễn Linh Giang, Phó viện trưởng Viện Nhà nước và Pháp luật, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, nhận định xu hướng lao động chọn ngắt kết nối sau giờ làm việc cho thấy sự thay đổi lớn trong nhận thức về thời giờ làm việc - nghỉ ngơi. Xu hướng này nên được nhìn nhận là người lao động đang tự bảo vệ quyền lợi trong bối cảnh công nghệ số, đặc biệt lao động trẻ - những người ngày càng coi trọng ranh giới công việc và đời sống cá nhân.

"Công nghệ khiến lao động phải phản hồi công việc bất kể thời điểm, cuối tuần, nghỉ phép, giống như thời gian làm việc đang bị kéo dài một cách khó dự đoán", bà nhận định.

Nhưng làm việc trên nền tảng số sau tan ca, ngoài văn phòng lại không thể đo lường, không được tính là giờ làm thêm nên không có chế độ hay được trả tiền. Nhiều lao động trước đây coi phản hồi ngay lập tức yêu cầu công việc là biểu hiện của tinh thần trách nhiệm, nay ngắt kết nối không phải suy giảm trách nhiệm mà là nghỉ ngơi hợp lý để duy trì năng suất lao động bền vững.

Thư mục "Công việc" của một nhân viên văn phòng phần lớn là các nền tảng mạng xã hội. Ảnh: Hồng Chiêu

Bà Giang cho biết Việt Nam chưa có quy định cụ thể về quyền được ngắt kết nối (right to disconnect), song nhiều nước đã ghi nhận và luật hóa quyền này. Khái niệm quyền được ngắt kết nối xuất hiện trên thế giới khoảng 20 năm trước, được thảo luận sôi nổi thời kỳ hậu đại dịch. Khi làm việc trực tuyến, từ xa linh hoạt, hiệu quả song cũng đẩy người lao động vào tình huống có thể làm việc mọi lúc, mọi nơi, khi đã hết giờ. Ranh giới "công việc linh hoạt" vì thế dễ biến thành "không biên giới".

Quyền ngắt kết nối được ghi nhận đầu tiên tại Pháp, khi nước này sửa đổi Bộ luật Lao động vào năm 2016. Sau đó, nhiều quốc gia khác đã pháp điển hóa quyền này trong các văn bản pháp luật như Italy, Tây Ban Nha, Phillipines, Ireland, một số bang ở Mỹ và Canada...

TS Giang lưu ý các quốc gia không tiếp cận quyền này như sự cấm đoán tuyệt đối với việc liên lạc người lao động ngoài giờ, nhưng coi đây là cơ chế bảo vệ lao động trước sự lạm dụng thời gian làm việc trong môi trường số. Quyền này những năm tới sẽ tiếp tục xuất hiện trong sáng kiến lập pháp, dự luật liên quan.

"Cách thế giới áp dụng gợi mở cho Việt Nam về các yếu tố đưa quyền ngắt kết nối vào Bộ luật Lao động sửa đổi sắp tới, trong bối cảnh nhiều hoạt động được thực hiện trực tuyến, quản trị qua nền tảng số", bà nói.

TS Nguyễn Linh Giang, Viện phó Nhà nước và Pháp luật. Ảnh: Hoàng Phong

Chuyên gia gợi ý ngắt kết nối có thể được xem là một quyền độc lập nhưng cũng có thể là sự bổ sung cho quyền được nghỉ ngơi của người lao động trong môi trường số. Song song với việc ghi nhận quyền ngắt kết nối là các quy định về trách nhiệm của người sử dụng lao động tôn trọng thời gian nghỉ ngơi, đời sống riêng tư của lao động. Trường hợp bất khả kháng nếu yêu cầu lao động làm việc thêm giờ trên các nền tảng số thì cần tính toán chế độ tiền lương phù hợp.

Để hài hòa hai phía, chính sách nếu đưa vào pháp luật lao động nên được thiết kế theo hướng mềm dẻo nhưng rõ ràng để đảm bảo quyền lợi lao động nhưng cũng đáp ứng yêu cầu vận hành của cơ quan, doanh nghiệp, nhất là công việc đặc thù. Cụ thể, cần coi việc ngắt kết nối sau giờ hành chính là quyền của người lao động. Sau thời gian này, họ không có nghĩa vụ phải phản hồi liên lạc về công việc. Nếu không hồi đáp, họ không bị xem là vi phạm kỷ luật hay chịu đánh giá bất lợi về tinh thần trách nhiệm.

Với tình huống bất khả kháng hoặc công việc đặc thù như y tế, báo chí, công nghệ thông tin, dịch vụ khẩn cấp... khi làm thêm giờ trên nền tảng số thì cơ quan, doanh nghiệp cần thỏa thuận trước với lao động về cơ chế làm thêm, trực ngoài giờ và có chế độ tiền lương phù hợp.

Theo TS Giang, một số công ty trên thế giới đã cài hệ thống trả lời tự động tại hòm thư của nhân viên. Khi lao động đi nghỉ phép, hệ thống tự động thông báo cho người gửi biết và thông tin về thời gian họ trở lại. Một số nơi còn cài phần mềm tự động xóa thư, chuyển tiếp cho người khác giải quyết và báo lại với người gửi về hành động này, yêu cầu họ gửi lại sau kỳ nghỉ phép của nhân viên.

Tại Việt Nam, lao động làm việc trong một số tập đoàn, tổ chức phi chính phủ sử dụng hòm mail cơ quan, khi nghỉ phép cũng có cơ chế trả lời tự động như trên. Song việc này vẫn chưa phổ biến tại nhiều cơ quan, doanh nghiệp.

"Nhiều chủ sử dụng lao động vẫn mặc nhiên giao việc khi nhân viên đi nghỉ khiến họ phải kiểm tra email, điện thoại đều đặn, thậm chí yêu cầu cam kết giải quyết công việc đầy đủ trong thời gian nghỉ phép", bà cho biết, thêm rằng ngay cả khi luật chưa quy định, nhân viên vẫn có quyền ngắt kết nối thông qua các thỏa ước lao động tập thể hoặc đàm phán hợp đồng với chủ sử dụng.

Chung quan điểm, bà Nguyễn Thị Việt Nga, đại biểu kiêm nhiệm thuộc Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, nhận định công nghệ, quá trình số hóa đang làm thay đổi sâu sắc thị trường lao động, từ tuyển dụng đến quản lý, đánh giá năng suất. Quyền lợi người lao động không còn dừng ở tiền lương, bảo hiểm xã hội truyền thống mà còn liên quan giờ làm việc, nghỉ ngơi trong môi trường số. Công nghệ tạo ra thay đổi nhưng dễ khiến lao động không có giờ tan ca thực sự.

"Kết nối với công việc 24h/7 không nên trở thành một trạng thái thường trực mới của người lao động", bà nói, đồng tình quan điểm cơ quan quản lý nghiên cứu đưa "quyền ngắt kết nối" vào quá trình sửa đổi pháp luật lao động sắp tới.

Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga trên nghị trường Quốc hội. Ảnh: Hoàng Phong

Theo bà Nga, quyền này cho phép lao động từ chối tham gia các công việc ngoài giờ quy định mà không bị xem là vi phạm kỷ luật hay chịu đánh giá bất lợi. Hết giờ làm, họ có quyền tách khỏi công việc để dành thời gian cho đời sống cá nhân, gia đình. Quyền ngắt kết nối bao gồm việc không bắt buộc trả lời email, điện thoại ngoài giờ. Đồng thời, có cơ chế bảo vệ lao động khi không phản hồi công việc vào cuối tuần, nghỉ lễ, nghỉ phép. Doanh nghiệp không được gây áp lực hay mặc định nhân sự phải trực tuyến liên tục.

Nữ đại biểu cho rằng có thể xây dựng nguyên tắc chung về quyền ngắt kết nối nhưng cần linh hoạt theo lĩnh vực, tính chất công việc. Bởi một số ngành đặc thù khó ngắt kết nối hoàn toàn khi phát sinh tình huống khẩn cấp. Điều này đảm bảo cho doanh nghiệp, cơ quan vận hành bình thường, dịch vụ không bị gián đoạn.

Song bà cũng nhấn mạnh ngắt kết nối không đồng nghĩa chủ sử dụng lao động bị cấm liên hệ trong trường hợp đặc biệt, cũng không cho phép lao động mặc kệ hay phớt lờ các tình huống cấp bách liên quan tính mạng con người, lợi ích tập thể. "Quyền ngắt kết nối không phủ nhận trách nhiệm nghề nghiệp hay nghĩa vụ đặc thù mà nhằm ngăn trạng thái lao động thường trực 24h/7 với công việc trở thành điều bình thường mới", bà cho hay.

Những lo ngại quyền ngắt kết nối khiến lao động lười biếng, giảm năng suất khá phổ biến ở các nền kinh tế có cường độ lao động cao như Việt Nam, theo bà Nga. Song nữ đại biểu cũng đặt vấn đề "nếu không có giới hạn rõ ràng, việc phải phản hồi công việc mọi lúc mọi nơi có thực sự cải thiện năng suất?".

Cho nên cần phân biệt giữa làm việc hiệu quả và luôn trực tuyến. Tâm lý trả lời tin nhắn bất kể thời điểm là trách nhiệm cao, online liên tục là chăm chỉ, phản hồi lập tức là hiệu quả đang ngày càng phổ biến. Nhưng trực tuyến liên tục không đồng nghĩa năng suất cao. Quá tải kéo dài với lao động chân tay hay trí óc đều làm giảm sáng tạo, tăng sai sót, trong khi người có thời gian nghỉ ngơi và cân bằng cuộc sống thường đạt hiệu quả tốt hơn. Chính sách nếu được thiết kế phù hợp ngược lại có thể tăng năng suất và giữ chân lao động lâu dài.

TS Nguyễn Linh Giang đồng tình quy định liên quan quyền ngắt kết nối thúc đẩy văn hóa lao động lành mạnh và văn minh. Cơ quan, doanh nghiệp có thể dựa vào để xây dựng quy chế nội bộ về liên lạc công việc ngoài giờ, hạn chế gửi email, yêu cầu họp online ngoài giờ làm việc. Đồng thời, đánh giá nhân sự dựa trên hiệu quả công việc thay vì "tinh thần phục vụ" mọi lúc, mọi nơi, online liên tục.

Theo lộ trình, Quốc hội sẽ xem xét, thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Lao động tại kỳ họp thứ 2 vào tháng 10/2026 theo trình tự, thủ tục rút gọn.

Hồng Chiêu