Người chăn bò và 'tiếng gọi' từ hang đá

 Chàng trai Ba Na 32 tuổi chưa từng biết chữ ấy không ngờ lần đi bắt dơi năm nào lại mở ra hành trình tìm thấy 24 hài cốt liệt sĩ sau hơn nửa thế kỷ nằm lại trong lòng núi, đồng thời giúp anh được Hội Liên hiệp Thanh niên Việt Nam tỉnh Gia Lai trao bằng khen vì hỗ trợ tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ.

Phát hiện bất ngờ

A Hải quê ở tỉnh Kon Tum cũ (nay là tỉnh Quảng Ngãi). Hơn 10 năm trước, anh về làng Doch 1 lấy vợ rồi ở lại quê vợ theo phong tục bắt chồng của đồng bào Jrai.

Cuộc sống gia đình quanh quẩn với vài sào cà phê già cỗi, đàn bò nhỏ và những mùa rẫy thất thường. Người đàn ông chưa từng đến trường, không biết đọc, biết viết ấy lại rất thông thuộc từng lối mòn quanh núi Chư Pah nhờ những năm tháng chăn bò, lên rẫy. Dẫu cuộc sống còn nhiều khó khăn, A Hải vẫn thấy ấm áp bên cô con gái nhỏ đang học tiểu học và người vợ mang thai đứa con thứ hai.

A Hải (phải), người phát hiện hang núi Chư Pah, nơi lực lượng chức năng quy tập được nhiều hài cốt liệt sĩ

ẢNH: TRẦN HIẾU

Năm 2019, trong lúc chăn bò trên núi, A Hải men theo vách đá tìm bắt dơi như thói quen bao đời của người làng Doch. Sau hơn một giờ bám trụ trên những triền đá dựng đứng, anh khựng lại trước một hốc tối cheo leo lưng chừng núi. Trái ngược với cái nóng hầm hập bên ngoài, ở cửa hang nhỏ hẹp ấy, một luồng hơi lạnh chợt phả ra từ thẳm sâu lòng núi như báo hiệu một điều gì đó.

"Mình phải leo cách mặt đất hơn chục mét mới chui lọt cái cửa hang đó. Đi sâu vô tầm 50 m, bên trong có lạch nước chảy rỉ rả nên lạnh lắm. Lúc rọi đèn pin lên, mình đứng hình luôn. Mấy đôi dép cao su nằm đó, bên cạnh là hộp đạn gỉ sét với tăng võng đã mục nát hết cả. Chỗ mép nước còn có tuýp kem đánh răng úa vàng với mấy cái bàn chải không còn ra màu gì nữa. Thấy có cả đoạn xương, mình nghi là xương người nên lấy đất lấp sơ lại, lòng run lắm...", A Hải nhớ lại.

Xuống núi, anh kể với dân làng về những gì tận mắt nhìn thấy nhưng đáp lại chỉ là những cái cười xòa. "Xương thú thôi, lo gì", vài người nói vậy. Chỉ có A Hải không thể quên.

Từ hôm đó, hình ảnh những đôi dép cao su nằm cô độc trong hang đá cứ hiện lên trong đầu người chăn bò mỗi đêm. Anh mất ngủ liên tục nhiều tuần. Vợ thấy chồng khác lạ, gặng hỏi mãi anh mới kể. Chị lặng im suy nghĩ rồi đưa tiền cho chồng mua lễ vật lên hang thắp nhang. Sau lần cúng ấy, anh dần bình tâm hơn. Tuy nhiên, trong lòng A Hải vẫn đau đáu một ý nghĩ: trong lòng núi kia có bộ đội nằm lại.

Một hôm, A Hải đem chuyện kể với bố vợ và ông không cười. Ông đã trải qua những năm tháng chiến tranh tại vùng đất này và biết rằng Chư Pah từng là nơi xảy ra nhiều trận đánh dữ dội nên rất tin lời con rể.

Hành trình tìm kiếm trong lòng núi sâu

Ít lâu sau, Đội Quy tập mộ liệt sĩ Quân đoàn 34 về xã Ia Ly thu thập thông tin. Những người lính gõ cửa từng nhà, hỏi từng người dân về dấu tích chiến tranh còn sót lại. Nghe tin, bố vợ A Hải đến kể chuyện cái hang trên núi. Ngay hôm sau, cán bộ Đội Quy tập đến gặp A Hải, ngồi nghe anh kể lại tỉ mỉ từng chi tiết trong hang đá: đôi dép, hộp đạn, bàn chải, đoạn xương... "Khi biết lực lượng quy tập muốn lên hang tìm kiếm, mình mừng lắm. Mình dẫn đường luôn", A Hải kể.

Các cán bộ, chiến sĩĐội Quy tập mộ liệt sĩ Quân đoàn 34 không quản hiểm nguy để tìm kiếm, cất bốc hài cốt liệt sĩ

ẢNH: TRẦN HIẾU

Con đường từ làng lên núi không hề dễ đi. Những lối mòn trơn trượt ngoằn ngoèo qua đá tai mèo, bụi rậm và các vách đá dựng đứng. A Hải đi trước, đôi chân quen núi rừng bước thoăn thoắt giữa triền đá. Phía sau là những người lính mang dây thừng, đèn pin, máy đo khí lặng lẽ bám theo. "Chỉ cần một dấu hiệu nhỏ thôi, chúng tôi cũng không bỏ qua. Bởi đây không chỉ là nhiệm vụ mà còn là trách nhiệm thiêng liêng với những người đã ngã xuống vì Tổ quốc", thiếu tá Nguyễn Ngọc Tiệp, cán bộ Đội Quy tập mộ liệt sĩ Quân đoàn 34, nhớ lại.

Khi đoàn tiến sâu vào hang, ánh đèn pin lần lượt soi rõ từng dấu tích chiến tranh bị thời gian vùi lấp. Dần dần, bức tranh của một thời khói lửa hiện ra rõ nét từ lòng hang đá ẩm lạnh.

Dãy Chư Pah có hệ thống hang đá chằng chịt. Hang này nối sang hang khác bằng những khe đá chỉ vừa đủ một người bò qua. Thượng tá Võ Quân, Phó đội trưởng Đội Quy tập mộ liệt sĩ Quân đoàn 34, cho biết khu vực này từng là địa bàn hoạt động của các đơn vị thuộc Trung đoàn 609, Trung đoàn 66, Trung đoàn 24, Trung đoàn 320 và các cơ quan của Mặt trận Tây nguyên (B3) trong giai đoạn 1966 - 1969. "Đó là thời kỳ chiến sự ác liệt nhất ở Tây nguyên. Ban ngày bộ đội ẩn trong hang đá tránh càn quét. Ban đêm mới bí mật ra ngoài chiến đấu", thượng tá Quân nói.

Từng tấc đất trong hang sâu đều được lực lượng quy tập cẩn trọng tìm kiếm, kiểm tra kỹ lưỡng

ẢNH: TRẦN HIẾU

Từ chỉ dẫn của A Hải, Đội Quy tập mộ liệt sĩ đã xuống hang sâu trên núi Chư Pah tìm kiếm hài cốt liệt

ẢNH: TRẦN HIẾU

Hành trình tìm kiếm trong lòng núi vô cùng thách thức. Trong lòng núi, hiểm nguy luôn chực chờ từ rắn rết, côn trùng đến nguy cơ đá lở. Chỉ một cơn mưa rừng bất chợt, lối đi vốn đã hiểm trở sẽ trở nên trơn trượt, nước từ các khe đá đổ về thành dòng xiết ngay giữa lòng hang.

Mỗi chuyến vào sâu trong hang, các chiến sĩ đội quy tập phải trang bị đủ dây thừng chống trượt, đèn pin dự phòng và nước uống cho nhiều giờ ròng rã. Có những ngách đá chỉ vừa vặn một người chui lọt, họ phải trườn mình, cẩn trọng soi từng hốc tối giữa đại ngàn sâu thẳm. Một mảnh tăng võng mục nát, vài chiếc cúc áo hoen gỉ hay những đoạn xương đã nhuốm màu thời gian lẫn trong bùn đất..., tất cả đều được thu lượm tỉ mỉ, không bỏ qua bất cứ dấu vết nào.

Sau hàng chục năm nằm lại nơi ẩm lạnh, nhiều bộ hài cốt đã tan vào đất đá, có khi phải mất nhiều ngày, các anh mới gom đủ từng phần xương nhỏ. Thế nhưng không ai bỏ cuộc. Từng di vật, từ đôi dép cao su, lọ thuốc đến chiếc bàn chải đánh răng, lần lượt được đưa ra khỏi bóng tối, như lời nhắn gửi đầy xúc động từ quá khứ vọng về.

Từ khu vực hang đá do A Hải phát hiện, sau 5 năm bám trụ, Đội Quy tập mộ liệt sĩ Quân đoàn 34 đã tìm thấy 24 hài cốt liệt sĩ. Tính trên toàn dãy Chư Pah, lực lượng chức năng đã quy tập được 64 hài cốt.

Cũng tại khu vực hang núi này, tháng 3.2025, Đội Quy tập tiếp tục phát hiện một thùng đạn bằng sắt được giấu kín trong hốc đá sâu, bên ngoài phủ dày đất đá và bụi thời gian. Sau hơn nửa thế kỷ nằm im trong lòng hang lạnh, chiếc thùng ấy dần hé lộ một câu chuyện đặc biệt từ chiến tranh. (còn tiếp)