'Nhà tôi trong Quy hoạch trăm năm?'

Nhận được hàng loạt tin nhắn nhờ xem hộ “Nhà tôi có dính quy hoạch không?", "Bao giờ có quy hoạch chi tiết?", "Trang nào tin cậy?", tôi hiểu đồ án Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm chạm đến kỳ vọng và cả lo âu của người dân đến mức nào.

Quy hoạch ảnh hưởng tới mọi mặt của đời sống, nhưng không nhiều người hiểu rõ cách nó vận hành bởi tính vĩ mô, đa ngành và phức tạp. Vậy diễn giải sao để bất cứ ai cũng có thể hiểu một cách căn bản nhất?

Hệ thống quy hoạch đô thị hiện đại có bốn tầng, tựa như bốn ống kính máy ảnh. Nhìn xa nhất là ống kính tele, thấy bức tranh nhưng ít chi tiết. Còn nhìn gần nhất là ống macro, cận cảnh nhưng không thấy tổng thể. Không thể dùng ống cận cảnh để nhìn cả thành phố, hay dùng tele để quan sát từng viên gạch. Quy hoạch cũng vậy.

Hai ống kính đầu tiên ở tầng trên, nhìn vào tương lai.

Tầng Quy hoạch chiến lược (Strategic Planning) là ống kính tele, phát huy mạnh nhất cho các đô thị đầu tàu quốc gia. Vì nhìn xa 50 năm, thậm chí tới 100 năm, sản phẩm của tầng này không phải bản vẽ, mà là tầm nhìn, bộ nguyên lý, các kịch bản, cấu trúc không gian chiến lược và những "giới hạn đỏ" - như ngưỡng sinh thái, hành lang thoát lũ hay quỹ đất chiến lược. Nếu có bản đồ thì cũng ở tỷ lệ rất nhỏ, 1:100.000 đến 1:500.000. Khó ai hình dung nổi 100 năm sau. Những nước lập tầm nhìn chiến lược dài như Singapore cũng chỉ khoảng 50 năm, và rà soát định kỳ 10 năm một lần. Đây là tầng để thành phố, nhà lập chính sách và giới quy hoạch thống nhất hướng phát triển dài hạn.

Tầng Quy hoạch tổng thể (Master/Structural Planning) dùng ống tele gần hơn. Nếu Quy hoạch chiến lược trả lời thành phố sẽ trở thành gì, thì Quy hoạch tổng thể định hình không gian cho tương lai đó. Với tầm nhìn 20-30 năm và tỷ lệ 1:25.000 đến 1:100.000, tầng này dùng những bản đồ quen thuộc về sử dụng đất, giao thông hay hạ tầng kỹ thuật và xã hội. Việc dựng phối cảnh bắt đầu hợp lý vì tương lai có thể hình dung được phần nào. Đây là cơ sở để các ngành, địa phương và nhà đầu tư định hướng phát triển trong trung hạn.

Hai ống kính còn lại ở tầng dưới, dùng để quản lý phát triển.

Tầng Quy hoạch phân khu (District/Zoning Planning) tiếp tục kéo tầm nhìn gần lại. Với tỷ lệ 1:2.000 đến 1:10.000, nó quy định từng khu vực được xây gì, cao bao nhiêu tầng, mật độ ra sao và hạ tầng được tổ chức thế nào. Đây là cơ sở để chính quyền quản lý phát triển đô thị và doanh nghiệp chuẩn bị dự án đầu tư.

Tầng Quy hoạch chi tiết (Detailed/Site Planning) là ống kính cận cảnh. Với tỷ lệ 1:500 đến 1:2.000, nó xác định từng lô đất, chỉ giới xây dựng, khoảng lùi, đường nội bộ và hạ tầng kỹ thuật. Đây là căn cứ để thiết kế, cấp phép và triển khai dự án, nhà đầu tư xuống tiền, còn người dân tra xem nhà có vướng quy hoạch hay không.

Trong nhiều năm, Việt Nam gần như không lập riêng Quy hoạch chiến lược mà tích hợp các nội dung chiến lược vào Quy hoạch tổng thể - cách làm phù hợp khi các đô thị còn nhỏ. Nhưng khi Hà Nội và TP HCM bước vào cuộc đua đại đô thị toàn cầu, một tầng chiến lược độc lập với tầm nhìn rất xa trở thành tất yếu.

Nhưng khi được thành phố mời góp ý cho Quy hoạch Thủ đô tầm nhìn 100 năm, tôi khá bất ngờ: vẫn là bóng dáng một quy hoạch tổng thể quen thuộc - thiếu bộ nguyên lý, khung chiến lược, các kịch bản và những "giới hạn đỏ" như tôi từng phân tích trong bài "Vẽ trăm năm có sợ lỗi thời".

Sự "master plan hóa" này phản ánh một giai đoạn chuyển tiếp của tư duy quy hoạch. Một mặt, trước đây chúng ta chưa cần và chưa từng lập quy hoạch chiến lược đúng nghĩa nên vẫn nhìn bằng "ống kính" quen thuộc. Mặt khác, áp lực sớm tạo cơ sở pháp lý cho hàng loạt đại dự án đang triển khai khiến quy hoạch chiến lược phần nào phải gánh luôn vai trò của quy hoạch tổng thể. Vấn đề không phải đúng hay sai - mà là một đồ án cần ống kính của thế kỷ lại đang được chụp bằng ống kính của vài chục năm.

Vì thế, hàng nghìn người đang tham quan triển lãm mỗi ngày sẽ không thể biết "nhà tôi" ở đâu trên bản vẽ, quy hoạch có "ăn" vào không, vì chưa hiểu hết các lớp lang. Ngay cả khi có Quy hoạch phân khu dự kiến công bố vào tháng 11, nó cũng chưa đủ chi tiết để biết căn nhà có bị ảnh hưởng hay không.

Còn với cơ quan chức năng, sau khi đồ án đã được phê duyệt và triển lãm, giờ nên đi tiếp thế nào?

Tôi đề xuất bổ sung "Bộ nguyên lý 100 năm" - những định hướng cốt lõi như: giữ phát triển trong ngưỡng sinh thái, "thuận thiên" và thích ứng biến đổi khí hậu, tăng trưởng đa cực, bảo tồn di sản, quản trị minh bạch, hay đảm bảo sự tham gia của cộng đồng. Đi kèm là các kịch bản dân số, môi trường hay công nghệ. Đó mới là bộ gen bền vững để mọi thế hệ quy hoạch sau này cùng bám vào. Riêng với sông Hồng, điều được mong chờ nhất là những mô phỏng thủy động lực cho kịch bản thoát lũ cực đoan nhất.

Về cách triển khai, thay vì đi theo một tốc độ duy nhất, Hà Nội có thể linh hoạt hơn. Những khu vực đã ổn định về định hướng thì đẩy nhanh thẳng xuống Quy hoạch phân khu để đáp ứng nhu cầu quản lý và đầu tư. Ngược lại, các không gian sẽ quyết định hình thái thành phố cả thế kỷ tới - các cực tăng trưởng mới, các hành lang TOD quy mô lớn, và đặc biệt là hành lang sông Hồng - cần thêm thời gian để tiếp thu phản biện của chuyên gia và người dân, xác định các "lằn ranh đỏ" cho phát triển, đồng thời đảm bảo an toàn thoát lũ, bảo tồn di sản và quyền lợi thỏa đáng của người dân trong diện giải tỏa, theo đúng chỉ đạo của Thường vụ Thành ủy ngày 2/7. Chậm thêm một năm ở những khu vực này có thể rẻ hơn rất nhiều so với cái giá của sửa sai sau vài chục năm.

Song song với đó, thành phố có thể công bố quy hoạch theo hai lớp thông tin rõ ràng: lớp đã "chốt" - có hiệu lực pháp lý để người dân, doanh nghiệp và chính quyền thực hiện; và lớp định hướng mở - các kịch bản dài hạn về dân số, công nghệ hay thích ứng khí hậu, tiếp tục được cập nhật khi tri thức và thực tiễn thay đổi. Khi đó, công chúng sẽ phân biệt rõ đâu là cam kết pháp lý, đâu là định hướng có thể điều chỉnh - thay vì mặc nhiên coi mọi bản vẽ triển lãm đều là lời hứa cho cả một thế kỷ.

Về quản trị dài hạn, thay vì coi đồ án là sản phẩm hoàn thiện, Hà Nội có thể gọi đây là "phiên bản 1.0" - với hàm ý còn được cải thiện. Có thể cần tới cả "phiên bản beta" cho các khu vực cần thận trọng như sông Hồng hay Hồ Tây, thành phố có thể thí điểm ở quy mô nhỏ, lắng nghe phản hồi rồi mới mở rộng theo chu trình PDCA (Plan-Do-Check-Act). Công viên Phú Thượng đang thi công đã ngập sâu khi nước mới dâng nhẹ là tín hiệu cần nghiên cứu kỹ trước khi nhân rộng, ưu tiên công viên tự nhiên cho phép ngập thay vì công viên cảnh quan tôn nền thông thường.

Quy hoạch trăm năm cần được rà soát định kỳ 10 năm một lần hoặc khi có biến động lớn về công nghệ, khí hậu hay dân số; đồng thời được theo dõi, tiếp nhận phản hồi từ cộng đồng và cập nhật theo nguyên tắc quản trị thích ứng. Khi điều chỉnh là một phần của quy trình, nó sẽ không còn bị xem là thất bại, vì mục tiêu của quy hoạch tốt không phải để đoán đúng tương lai, mà giúp thành phố luôn đủ năng lực học hỏi và thích ứng với mọi kịch bản bất định.

Nếu thành công, Quy hoạch trăm năm Thủ đô sẽ không chỉ là dấu mốc riêng của Hà Nội, mà còn thành kinh nghiệm tham chiếu để TP HCM và các đô thị lớn khác bước vào kỷ nguyên quy hoạch chiến lược dài hạn, hướng tới tương lai bền vững qua nhiều nhiệm kỳ và thế hệ.

Tô Kiên