Nhiều hệ lụy khôn lường

Bào mòn sự tập trung

Hơn 60% người dùng internet toàn cầu xem nội dung dạng "vuốt" mỗi ngày, theo nghiên cứu của Công ty phân tích Ampere Analysis (Anh). Báo cáo DataReportal Digital năm 2025 ước tính người trưởng thành dùng internet dành trung bình 6 giờ 37 phút mỗi tuần, tương đương khoảng 57 phút/ngày, cho TikTok, Facebook Reels và YouTube Shorts. YouTube cho biết Shorts đạt khoảng 200 tỉ lượt xem mỗi ngày, trong khi công cụ Similarweb App Intelligence ghi nhận người dùng TikTok điển hình trên Android dành trung bình 1 giờ 37 phút/ngày trên ứng dụng.

Một số thanh thiếu niên sử dụng điện thoại di động tại Bonn, Đức

ẢNH: REUTERS

Sức hút của video ngắn trước hết nằm ở khả năng tạo phần thưởng gần như tức thì. Một cảnh hài, câu chuyện gây tò mò hay hình ảnh bất ngờ có thể tạo phản ứng chỉ sau vài giây rồi nhanh chóng nhường chỗ cho kích thích mới. Báo cáo của Viện Dinh dưỡng lâm sàng và khoa học sức khỏe (ICNS - Tây Ban Nha) gần đây cho rằng quá trình này liên quan hệ thống phần thưởng của não và dopamine. Khi chu kỳ mong đợi - thỏa mãn - tiếp tục tìm kiếm kích thích lặp lại với tần suất cao, hành vi xem có thể trở nên cưỡng chế và khó kiểm soát.

Khả năng tập trung là một trong những tác động được ghi nhận nhiều nhất. Theo trang Revere Health dẫn một phân tích từ năm 2023 tổng hợp 71 nghiên cứu với gần 100.000 người tham gia cho thấy mối liên hệ ở mức vừa phải giữa sử dụng video ngắn quá mức với khả năng kiểm soát xung động và duy trì chú ý kém hơn. Các nghiên cứu trên sinh viên cũng ghi nhận người sử dụng video ngắn nhiều gặp khó khăn hơn trong những nhiệm vụ đòi hỏi tập trung kéo dài, quản lý thời gian và điều chỉnh cảm xúc. Một số nghiên cứu hình ảnh thần kinh phát hiện khác biệt về cấu trúc hoặc hoạt động tại những vùng não liên quan chức năng điều hành và kiểm soát xung động ở nhóm sử dụng có vấn đề. Tuy nhiên, ICNS lưu ý các bằng chứng hiện nay chưa đủ để kết luận video ngắn trực tiếp gây ra những thay đổi này.

Ở mức độ đời thường, trạng thái mệt mỏi, đầu óc "mơ hồ" và khó tập trung sau thời gian dài tiếp nhận nội dung nhanh thường được mô tả bằng thuật ngữ "brain rot" (thối não). Đây không phải chẩn đoán y khoa, mà là tiếng lóng chỉ cảm giác kiệt quệ tinh thần, khó tập trung và thói quen lướt khó dừng sau khi tiếp nhận lượng lớn nội dung liên tục.

Tác động còn liên quan đến giấc ngủ và sức khỏe tinh thần. Theo trang The Conversation, ánh sáng màn hình vào ban đêm có thể làm chậm quá trình tiết melatonin, khiến người dùng khó đi vào giấc ngủ. Một số nghiên cứu ở thanh thiếu niên ghi nhận việc sử dụng video ngắn quá mức có liên hệ với chất lượng giấc ngủ kém và mức lo âu xã hội cao hơn. Thiếu ngủ sau đó có thể ảnh hưởng tâm trạng, trí nhớ và khả năng phục hồi tinh thần.

Ở một số nhóm trẻ dễ tổn thương, nghiên cứu của ông Zhonghan Wu thuộc Viện Nghiên cứu giáo dục Ontario, Đại học Toronto (Canada), còn ghi nhận mối liên hệ giữa hành vi nghiện video ngắn và triệu chứng trầm cảm.

Chiếm dụng thời gian

Nếu những thay đổi về nhận thức còn cần thêm nghiên cứu để xác định quan hệ nhân quả, thời gian bị chiếm dụng lại là hệ quả dễ đo đếm hơn. Theo Báo cáo Nghiên cứu phát triển nghe nhìn trực tuyến Trung Quốc 2025, người dùng tại nước này dành trung bình 2 giờ 36 phút/ngày cho video ngắn. Một khảo sát sinh viên được ông Zhonghan Wu dẫn lại cho thấy 65,5% dành hơn 2 giờ/ngày cho Douyin, trong khi 31,75% thừa nhận dùng cả thời gian lẽ ra dành cho học tập hoặc công việc để xem video.

Nhiều trẻ em bị thu hút bởi các video ngắn trên mạng xã hội

ẢNH: TẠO BẰNG AI

Hai giờ trước màn hình không chỉ là 2 giờ giải trí. Đó còn có thể là thời gian bị lấy khỏi giấc ngủ, vận động, đọc sách, học tập, công việc hoặc giao tiếp trực tiếp. Việc xem diễn ra từng đợt ngắn trong ngày càng khiến tổng thời lượng sử dụng dễ vượt khỏi dự tính ban đầu.

Một nghiên cứu mới cho thấy hệ quả có thể kéo dài hơn số giờ bị mất. Theo Forbes ngày 16.8, nhà nghiên cứu Guanxing Xiong và các cộng sự tại Đại học Sư phạm Hoa Nam (Trung Quốc) theo dõi 1.567 học sinh trung học trong một năm, với 3 đợt khảo sát cách nhau 6 tháng. Nhóm nghiên cứu xem xét mối liên hệ giữa mức độ nghiện video ngắn và "khả năng phục hồi học tập" - tức khả năng vượt qua điểm số không như ý, áp lực hay thất bại ở trường. Kết quả cho thấy những học sinh có mức độ nghiện video ngắn cao hơn ban đầu thường gặp nhiều khó khăn hơn trong việc vượt qua áp lực và thất bại học tập sau 6 tháng và 1 năm.

Trẻ em và thanh thiếu niên là đối tượng đáng quan tâm do khả năng tự kiểm soát và chức năng điều hành vẫn trong quá trình phát triển. Khoảng thời gian "không làm gì" cũng có vai trò đối với sự phát triển. Theo The Conversation, trẻ cần những khoảng trống để tự chơi, suy nghĩ, trò chuyện, chịu đựng sự nhàm chán và học cách xử lý cảm xúc. Khi mọi khoảng lặng đều được lấp đầy bằng nội dung nhanh, những cơ hội này có thể bị thu hẹp.