Những bất đồng phút chót khiến thỏa thuận thương mại Mỹ - Canada sụp đổ

Mỹ và Canada từng tiến sát một thỏa thuận thương mại, nhưng những bất đồng trong ba ngày cuối cùng đã khiến đàm phán sụp đổ.

Tổng thống Mỹ Donald Trump hôm 20/7 công bố kế hoạch áp thuế 50% đối với Canada, cáo buộc nước này đối xử bất công với các doanh nghiệp Mỹ. Nhà Trắng chủ yếu viện dẫn việc Canada hạn chế bán rượu của Mỹ tại nhiều tỉnh và vùng lãnh thổ, biện pháp mà Ottawa triển khai để trả đũa đợt thuế đầu tiên của Washington hồi đầu năm 2025.

Mức thuế 50% mà Mỹ áp lên hàng hóa Canada ban đầu dự kiến có hiệu lực từ ngày 19/8. Tuy nhiên, Tổng thống Trump cuối ngày 18/8 thông báo tạm dừng áp thuế trong ba ngày để đàm phán, thêm rằng hai bên "đã đạt một thỏa thuận rất tốt và đang hoàn thiện các văn bản liên quan".

Theo ông Trump, Canada sẽ đưa ra các nhượng bộ trong lĩnh vực nông nghiệp và sản xuất. Đổi lại, Mỹ có thể giảm một số mức thuế đang áp với hàng hóa Canada.

Các nguồn thạo tin cho biết trong quá trình đàm phán trước đó, hai bên đã tiến gần một khuôn khổ có thể giảm thuế với thép, nhôm và ôtô Canada, những ngành dự kiến chịu tác động nhiều nhất. Khi ông Trump tạm hoãn áp thuế thêm ba ngày, nỗ lực thương lượng bổ sung cũng tập trung vào những ngành này.

Sau thông báo, Bộ trưởng Canada phụ trách thương mại với Mỹ Dominic LeBlanc và Đại diện Thương mại Mỹ Jamieson Greer đã tiếp tục các cuộc đàm phán tại Washington.

Bộ trưởng Canada phụ trách thương mại với Mỹ Dominic LeBlanc (trái) và Đại diện Thương mại Mỹ Jamieson Greer trả lời báo giới tại Washington ngày 19/8. Ảnh: AP

Theo Reuters, một trong những vấn đề được hai bên bàn đến là cách tính tỷ lệ linh kiện có nguồn gốc Mỹ để các nhà sản xuất ôtô Canada được hưởng mức thuế thấp hơn. Ottawa muốn quy định tính cả linh kiện có nguồn gốc từ Bắc Mỹ, trong khi Washington muốn ưu tiên linh kiện sản xuất tại Mỹ. Hai bên cũng bàn về khả năng đưa các sản phẩm rượu của Mỹ trở lại hệ thống cửa hàng rượu tại Canada.

Tổng thống Trump ngày 19/9 tiếp tục bày tỏ lạc quan, nói "khả năng cao sẽ đạt thỏa thuận với Canada". Thủ tướng Canada Mark Carney cũng thông báo trên X rằng hai bên "đang hướng đến một thỏa thuận".

Ông Carney đã họp với thủ hiến 10 tỉnh để trao đổi về tiến trình đàm phán với Mỹ. Thủ hiến Doug Ford của Ontario, tỉnh chịu ảnh hưởng nặng nề nhất khi Mỹ áp thuế với ngành ôtô, nói ông sẵn sàng dỡ lệnh cấm bán rượu Mỹ nếu hai nước đạt một "thỏa thuận công bằng".

Tuy nhiên, những tín hiệu lạc quan ban đầu đã không thể duy trì đến giai đoạn cuối đàm phán. Các nguồn tin mô tả ông Greer bước vào phòng đàm phán chiều 21/8 với vẻ mặt không mấy vui vẻ. Tối cùng ngày, Thủ tướng Carney đình chỉ đàm phán và triệu phái đoàn Canada về nước.

"Những thay đổi vào phút chót trong các điều khoản do Mỹ đưa ra là không công bằng, không có lợi về kinh tế và khiến chúng tôi nghi ngờ về độ tin cậy của bất kỳ thỏa thuận nào", ông Carney thông báo.

Trong khi đó, ông Greer lại cho rằng Canada mới là bên từ chối hoàn tất thỏa thuận thương mại theo những điều khoản đã thống nhất. Vài giờ sau đó, mức thuế quan 50% mà Mỹ áp lên 20 tỷ USD hàng hóa Canada chính thức hiệu lực.

Container tại cảng Montreal ở Quebec (Canada) tháng 4/2025. Ảnh: Reuters

Những bất đồng phút chót

Theo Đại sứ Canada tại Mỹ Mark Wiseman, trong 72 giờ đàm phán cuối cùng, các bất đồng dần trở nên nghiêm trọng khi hai bên đi vào từng điều khoản và nhận ra cách hiểu về những gì đã thống nhất trước đó không giống nhau.

Một trong những bất đồng lớn nhất liên quan đến thuế với xe tải hạng trung và hạng nặng. Canada muốn các dòng xe này cũng được giảm thuế, nhưng Mỹ không đồng ý. Theo ông Wiseman, Ottawa không thể chấp nhận điều này vì muốn bảo vệ ngành lắp ráp ôtô tại Canada.

Hai bên cũng bất đồng về cách giảm thuế đối với thép, nhôm, ôtô và gỗ. Mỹ cho rằng đề xuất của họ đã mang lại những điều kiện thuận lợi đáng kể cho Canada. Tuy nhiên, Ottawa cho rằng một số điều khoản trong dự thảo cuối cùng hạn chế hơn so với cách hai bên hiểu trước đó.

Quá trình đàm phán được cho là còn bị ảnh hưởng từ sự khác biệt trong phạm vi phụ trách của các quan chức Mỹ. Ông Greer là người dẫn đầu đàm phán, trong khi Bộ trưởng Thương mại Howard Lutnick phụ trách nhiều loại thuế theo ngành. Một số nguồn tin nói ông Lutnick muốn các điều khoản cứng rắn hơn với Canada.

Giới chức Canada cho hay tình trạng này dẫn đến các tín hiệu từ Mỹ trở nên không rõ ràng. Một quan chức Nhà Trắng bác bỏ thông tin, cho rằng cách giải thích này là nhằm đổ trách nhiệm sang phía Mỹ.

Bất đồng cũng mở rộng sang chính sách thương mại và văn hóa của Canada. Washington muốn Ottawa hạn chế ký các thỏa thuận thương mại riêng với đối tác khác, trong khi Canada không muốn một thỏa thuận với Mỹ cản trở kế hoạch đa dạng hóa thị trường.

Thủ tướng Carney cho rằng đòi hỏi này là "không thể chấp nhận được" và "xâm phạm trực tiếp chủ quyền quốc gia" của Canada. Thủ hiến tỉnh British Columbia David Eby nhấn mạnh nếu chấp nhận những điều kiện như vậy, Canada sẽ bị hạ thấp vị thế và "không khác gì bang thứ 51 của Mỹ về mặt kinh tế".

Hai bên còn tranh cãi về các quy định đối với nền tảng phát trực tuyến và việc bảo vệ nội dung tiếng Pháp tại Canada. Ottawa coi đây là vấn đề liên quan đến khả năng bảo vệ ngôn ngữ và văn hóa của mình.

Theo Đại sứ Wiseman, vấn đề cuối cùng không nằm ở một điều khoản riêng lẻ, mà ở khác biệt ngày càng lớn giữa cách hai bên hiểu về những gì đã thống nhất.

"Nếu chỉ bất đồng một hoặc hai điểm thì còn có thể hiểu được, nhưng khi nó liên tục xảy ra và cách diễn giải nào cũng theo hướng bất lợi nhất thì chúng tôi phải rời bàn đàm phán", ông nói.

Tổng thống Mỹ Donald Trump (trái) và Thủ tướng Canada Mark Carney. Ảnh: AFP

Mỹ và Canada giờ đây đã bắt đầu một đợt leo thang căng thẳng thương mại mới. Thủ tướng Carney cho biết Canada sẽ "đáp trả từng đồng thuế mà Mỹ áp đặt" nhằm bảo vệ người lao động, nông dân, các gia đình và doanh nghiệp trong nước. Ông nhấn mạnh chính phủ Canada "bất đắc dĩ" phải thực hiện bước đi này.

"Chúng tôi có nguồn lực dự phòng, có sức chống chịu và có kế hoạch. Chúng tôi biết mình cần tập trung vào đâu và sẽ đáp trả. Chúng tôi sẽ tập trung vào những gì mình có thể kiểm soát", ông Carney phản hồi khi được hỏi liệu hai nước có đang bước vào một cuộc chiến thương mại toàn diện không.

Tổng thống Trump đáp trả bằng cách nhấn mạnh tình trạng phụ thuộc của Canada vào Mỹ, cho rằng "Canada tồn tại được là nhờ có Mỹ". "Canada muốn hưởng mọi lợi ích như một bang của Mỹ nhưng lại không muốn trở thành một bang thực sự!", ông viết trên Truth Social hôm 23/8.

Ông chỉ trích Canada vì đã áp mức thuế vô cùng lớn lên nông dân Mỹ suốt nhiều năm qua. Bộ trưởng Giao thông Sean Duffy cho rằng Canada đã quá ngây thơ khi nghĩ có thể thắng Mỹ trong thương chiến.

Trong khi đó, Thống đốc California Gavin Newsom, ứng viên tiềm năng của đảng Dân chủ trong cuộc bầu cử tổng thống năm 2028, phản ứng gay gắt với Nhà Trắng.

"Canada là đồng minh thân cận nhất của chúng ta, đồng thời là đối tác thương mại quan trọng. Vậy mà ông Trump đang áp mức thuế 50% lên Canada", ông Newsom cho biết. "Rốt cuộc chúng ta đang làm cái quái gì vậy?".

Như Tâm (Theo Politico, Reuters, National Post)