Những chuyến thăm định hình quan hệ Mỹ - Trung trong nửa thế kỷ qua

Những chuyến công du của các tổng thống Mỹ đến Trung Quốc trong 50 năm qua phản ánh bước thay đổi lớn trong vị thế giữa hai quốc gia.

Khi Tổng thống Mỹ Richard Nixon đặt chân đến Bắc Kinh năm 1972, đó được xem là một canh bạc chính trị lớn. Ông đánh cược rằng việc mở cánh cửa ngoại giao với Trung Quốc, đồng thời hạ cấp quan hệ với Đài Loan, sẽ phục vụ lợi ích chiến lược của Washington tại khu vực và trên toàn cầu.

Những chuyến thăm Trung Quốc sau đó của các đời tổng thống Mỹ đều ít nhiều kế thừa tư duy này. Lịch sử quan hệ Mỹ - Trung trong nửa thế kỷ qua là chuỗi đan xen giữa những giai đoạn căng thẳng và hòa dịu. Có thời điểm quan hệ rơi vào u ám như giai đoạn cuối 1980 và đầu 1990, nhưng cũng có lúc "bừng sáng" khi Mỹ ủng hộ Trung Quốc gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) và trở thành một động lực lớn của kinh tế toàn cầu.

Thăm dò

Chuyến thăm của Nixon được coi là một trong những chuyến công du nước ngoài mang tính bước ngoặt nhất của một tổng thống Mỹ sau Thế chiến II. Trước đó một năm, cố vấn an ninh quốc gia Henry Kissinger bí mật tới Bắc Kinh để thăm dò khả năng thiết lập kênh ngoại giao với Chủ tịch Mao Trạch Đông và Thủ tướng Chu Ân Lai.

Trong hơn hai thập kỷ từ khi Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa được thành lập vào năm 1949, Washington không thiết lập quan hệ chính thức với Bắc Kinh. Thay vào đó, Mỹ công nhận chính quyền tại đảo Đài Loan là đại diện hợp pháp của Trung Quốc. Nhưng bối cảnh địa chính trị đến thời của ông Nixon đã thay đổi mạnh. Quan hệ giữa Liên Xô và Trung Quốc rạn nứt, tạo ra cơ hội để chính quyền Nixon tiếp cận Bắc Kinh như một nước cờ chiến lược.

Chuyến thăm để lại nhiều hình ảnh biểu tượng, như ông Nixon đi dạo trên Vạn Lý Trường Thành và ca ngợi đây là "một bức tường vĩ đại do một dân tộc vĩ đại xây dựng". Sau đó, Trung Quốc gửi một cặp gấu trúc tới Sở thú Quốc gia ở Washington, trở thành biểu tượng lâu dài của nỗ lực xích lại gần nhau giữa hai nước.

Tổng thống Mỹ Richard Nixon và phu nhân trên Vạn Lý Trường Thành năm 1972. Ảnh: Kho lưu trữ Quốc gia Mỹ

Tổng thống Gerald Ford thăm Trung Quốc trong 5 ngày vào tháng 12/1975. Khi đó, Trung Quốc đang trong giai đoạn cuối của thời kỳ Cách mạng Văn hóa đầy biến động, nhưng giới lãnh đạo nước này vẫn duy trì định hướng cải thiện quan hệ với Mỹ.

Các cuộc trao đổi trong chuyến thăm của Ford góp phần mở đường cho tiến trình bình thường hóa quan hệ mà Tổng thống Jimmy Carter hoàn tất năm 1979, trong một chuyến thăm sau khi ông đã kết thúc nhiệm kỳ.

Đến năm 1984, Tổng thống Ronald Reagan, người nổi tiếng với lập trường cứng rắn trong Chiến tranh Lạnh, cũng đặt chân tới Trung Quốc.

Khác với những tuyên bố mang tính đối đầu với Liên Xô, ông Reagan không kêu gọi thay đổi tại Trung Quốc hay công kích hệ thống chính trị nước này. Thay vào đó, ông thể hiện hình ảnh chính khách thực dụng và thúc đẩy đối thoại thương mại, lĩnh vực sau này trở thành trọng tâm trong quan hệ Mỹ - Trung.

Sau chuyến đi, Tổng thống Reagan nói ông cảm thấy được khích lệ bởi "luồng sinh khí của tinh thần thị trường tự do" đang xuất hiện trong nền kinh tế Trung Quốc.

Nỗ lực mở cửa nền kinh tế Trung Quốc tiếp diễn với chuyến thăm của Tổng thống George H.W. Bush tới Bắc Kinh tháng 2/1989, với tư cách một "người quen" đã lâu không gặp.

George H.W. Bush đến thăm Bắc Kinh năm 1989, vẫy tay chào người dân Trung Quốc tập trung trước Thiên An Môn. Ảnh: AP

Ông Bush từng phụ trách Văn phòng Liên lạc của Mỹ tại Bắc Kinh giai đoạn 1974-1975, trên thực tế là cơ quan đại diện ngoại giao cao nhất của Washington trước khi hai nước thiết lập quan hệ chính thức.

Quan hệ song phương khi đó đang có đà phát triển tích cực, nhưng những biến động liên quan đến việc Liên Xô tan rã đã thay đổi tất cả, đẩy liên lạc giữa hai nước trở vào trạng thái đóng băng trong gần một thập kỷ.

Thúc đẩy hợp tác

Chuyến thăm Trung Quốc của Tổng thống Bill Clinton năm 1998 diễn ra trong giai đoạn Mỹ giữ vị thế "siêu cường duy nhất" của thế giới.

Khi đó, nhiều người ở Washington tin rằng mô hình chính trị và kinh tế Mỹ gần như không có đối thủ. Giới chức Mỹ cho rằng Trung Quốc sẽ dần bước vào trật tự thế giới do phương Tây định hình và một Trung Quốc hội nhập hơn với nền kinh tế thế giới cũng sẽ thân thiện hơn với Mỹ.

Ông Giang Trạch Dân khi đó đã cố gắng nói tiếng Anh trong một số sự kiện công khai, thậm chí đọc những câu trích từ diễn văn Gettysburg của Tổng thống Abraham Lincoln, tạo nên ấn tượng về một lãnh đạo Trung Quốc cởi mở với phương Tây.

Trong chuyến thăm năm 1998 của Tổng thống Clinton, ông Giang bất ngờ thông báo cuộc họp báo chung sẽ được truyền hình trực tiếp. Khoảnh khắc này được nhiều người xem là đặc biệt, thể hiện bầu không khí cởi mở hiếm thấy giữa lãnh đạo hai nước, thắp lên kỳ vọng con đường hợp tác trước mắt đang rộng mở.

Đến thời của Tổng thống George W. Bush, ông thăm Trung Quốc 4 lần vào các năm 2001, 2002, 2005 và 2008. Lần xuất hiện mang tính biểu tượng nhất là khi ông có mặt tại lễ khai mạc Olympic Bắc Kinh 2008, sự kiện được nhiều người xem như màn khẳng định vị thế mới của Trung Quốc trên trường quốc tế. Đây là thời kỳ toàn cầu hóa tăng tốc, khi kinh tế Trung Quốc phát triển mạnh sau khi gia nhập WTO.

Tổng thống George W. Bush (giữa) và đội bóng chày Trung Quốc tại Olympic Bắc Kinh năm 2008. Ảnh: AFP

Tuy nhiên, chuyến đi năm 2008 của George W. Bush diễn ra ngay trước cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu. Cùng với tác động từ chiến tranh Iraq, biến cố này khiến nhiều quan chức Trung Quốc, trong đó có Chủ tịch Hồ Cẩm Đào, tin rằng Mỹ và các đồng minh đang mất phương hướng, mở ra cơ hội để Trung Quốc trỗi dậy mạnh mẽ hơn.

Cạnh tranh

Khi sức mạnh Trung Quốc gia tăng, cùng với sự tự tin ngày càng lớn trong cách tiếp cận với Washington, bản chất các cuộc gặp thượng đỉnh Mỹ - Trung cũng thay đổi. Nếu trước đây Mỹ thường giữ vai trò chủ động định hình quan hệ, về sau, nhiều quan chức và học giả Trung Quốc bắt đầu nhìn Mỹ như một cường quốc đang chật vật giữ vị thế.

Các chuyến thăm cấp cao của lãnh đạo Mỹ trong hai thập kỷ qua mang màu sắc "quản lý" những bất đồng giữa hai cường quốc nhiều hơn là thúc đẩy quan hệ song phương, khi vị thế của Trung Quốc ngày càng gia tăng và dần định hướng sang trật tự đa cực.

Tổng thống Barack Obama thăm Trung Quốc ba lần trong hai nhiệm kỳ, với lần đầu diễn ra vào năm 2009 trong bối cảnh Mỹ đang chật vật đối phó hậu quả khủng hoảng tài chính, còn kinh tế Trung Quốc tiếp tục tăng trưởng mạnh. Tại Bắc Kinh, ông Obama nêu các vấn đề như hội nghị khí hậu Copenhagen và nỗ lực ngoại giao nhằm ngăn chặn tham vọng hạt nhân của Iran.

Năm 2014, ông trở lại Trung Quốc dự hội nghị kinh tế khu vực và gặp song phương với Chủ tịch Tập Cận Bình. Đến lúc này, quan hệ hai nước đã xấu đi đáng kể. Trung Quốc gia tăng hoạt động quân sự ở các vùng biển lân cận, khiến nhiều nước châu Á phản ứng, đồng thời bị cáo buộc thường xuyên tiến hành hoạt động gián điệp mạng nhắm vào Mỹ và phương Tây.

Chuyến thăm cuối cùng của ông Obama năm 2016 gây chú ý khi chuyên cơ Không Lực Một hạ cánh tại Hàng Châu và Tổng thống Mỹ phải rời máy bay bằng cửa sau vì không có cầu thang được đưa tới cửa chính.

Dù nguyên nhân sự cố có thể chỉ là trục trặc kỹ thuật, nhiều người xem đây là dấu hiệu cho thấy thái độ của Trung Quốc với Mỹ "đã khác xưa".

Tổng thống Mỹ Donald Trump cùng Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đến Đại Lễ đường Nhân dân ngày 9/11/2017. Ảnh: AFP

Đến năm 2017, Tổng thống Donald Trump bước vào Nhà Trắng với những thông điệp chỉ trích mạnh mẽ Trung Quốc, đặc biệt về thương mại. Chuyến thăm Trung Quốc năm đó của ông Trump diễn ra trong bối cảnh ngày càng nhiều tiếng nói tại Mỹ hoài nghi về toàn cầu hóa và muốn giảm phụ thuộc kinh tế vào Bắc Kinh.

Tuy nhiên, khi đến thăm Bắc Kinh, ông Trump lại thể hiện một hình ảnh hòa dịu hơn hẳn. Ông dành nhiều lời khen cho Chủ tịch Tập Cận Bình, gọi ông là một người rất đặc biệt. Phía Trung Quốc cũng dành cho ông Trump những biệt lệ về đón tiếp, tiêu biểu là cuộc tham quan riêng ở Tử Cấm Thành giữa hai lãnh đạo cùng phu nhân.

Nhưng bầu không khí hòa thuận giữa hai cường quốc không kéo dài. Chỉ ít lâu sau chuyến thăm, tháng 1/2018, Tổng thống Trump khởi động "thương chiến" với Trung Quốc, cuộc đối đầu định hình phần lớn nhiệm kỳ đầu tiên của ông. Quan hệ Mỹ - Trung từ đó trở nên đối đầu rõ rệt.

Điều đáng chú ý là dù cứng rắn về thương mại và cạnh tranh chiến lược, ông Trump tránh nhấn mạnh các vấn đề dân chủ và nhân quyền, cách tiếp cận được giới lãnh đạo Trung Quốc hoan nghênh.

Quan hệ Mỹ - Trung tiếp tục căng thẳng trong nhiệm kỳ của Tổng thống Joe Biden, người không thực hiện bất cứ chuyến thăm chính thức nào tới Trung Quốc khi nắm quyền giai đoạn 2021-2025. Ông Biden và ông Tập chỉ gặp nhau tại các sự kiện đa phương trong giai đoạn này.

Sau khi trở lại Nhà Trắng nhiệm kỳ hai, Tổng thống Trump tiếp tục thể hiện sự cứng rắn với Trung Quốc thông qua các đòn áp thuế. Tuy nhiên, Trung Quốc không nhượng bộ và đáp trả "ăn miếng trả miếng" với đòn thuế của ông Trump, buộc Mỹ phải đối thoại và sau đó đi đến thỏa thuận đình chiến thương mại.

Ngay trước chuyến tới Bắc Kinh hôm 13/5, Tổng thống Trump viết trên mạng xã hội rằng ông dự định đề nghị Chủ tịch Tập Cận Bình, người ông gọi là "một nhà lãnh đạo xuất chúng", mở cửa hơn nữa. Điều này nối tiếp thông điệp cải thiện quan hệ chiến lược giữa hai cường quốc thông qua hợp tác kinh tế mà các đời tổng thống Mỹ từng thể hiện, song vị thế của hai nước giờ đây đã rất khác.

Các quan chức Mỹ giờ đây đã công khai thừa nhận Trung Quốc là đối thủ "gần ngang hàng", đồng thời mô tả Bắc Kinh là "đối thủ mạnh mẽ nhất từng đối đầu trong lịch sử".

"Trung Quốc đã dồn rất nhiều nỗ lực ngoại giao để tạo ấn tượng rằng Chủ tịch Tập Cận Bình ngang hàng với Tổng thống Donald Trump về vị thế địa chính trị", Ali Wyne, cố vấn cấp cao về quan hệ Mỹ - Trung tại Nhóm Khủng hoảng Quốc tế (ICG), nhận định. "Điều tôi thấy khá ấn tượng là lần này, phía Trung Quốc không còn cần nỗ lực khẳng định điều đó nữa".

Thanh Danh (Theo Guardian, Washington Post, NYT)