Những người U50 chọn 'nằm im, mặc kệ'

Nhiều người tuổi 35-45 đột ngột buông xuôi mọi việc, nằm im cả ngày, không nghe điện thoại, không giao tiếp, do trầm cảm sau một thời gian dài quá tải.

7h sáng, Minh, 41 tuổi, ở Hà Nội, vẫn nằm trên giường. Anh lướt Facebook, rồi chuyển sang TikTok. Tin nhắn khách hàng hiện lên màn hình, anh không mở. Ngân hàng báo khoản thanh toán đến hạn, người đàn ông vuốt đi. Một người bạn gọi hỏi số tiền anh đã hứa chuyển, anh nhìn điện thoại rung đến khi nó tắt.

Vợ đi ngang qua phòng: "Hôm nay anh không đi làm à?". "Lát anh đi", Minh đáp. Gần trưa, anh vẫn nằm đó. Anh mở ứng dụng ngân hàng rồi đóng lại. Mở hộp thư công việc rồi tắt.

Minh làm kinh doanh tự do. Anh đang trả nợ mua nhà, lo học phí cho con, tiền sinh hoạt và một khoản vay xoay vốn. Khách hàng đòi hoàn tiền. Mẹ anh vừa đổ bệnh. Trước đây, anh là người dậy sớm nhất nhà, từng nghĩ chỉ cần chịu khó hơn chút thì mọi chuyện sẽ ổn.

"Tôi có hàng chục vấn đề nhưng không biết giải quyết từ đâu", anh nói với bác sĩ Trần Thị Hồng Thu, nguyên Phó giám đốc Bệnh viện Tâm thần Ban ngày Mai Hương.

Minh ngủ hai tiếng mỗi đêm, có hôm thức trắng. Anh không muốn bước xuống giường, không muốn gặp ai. Đầu óc chậm, khó tập trung. Cuối cùng anh đến viện khám, nhận chẩn đoán trầm cảm kéo dài, phải dùng thuốc kèm trị liệu tâm lý.

Nhiều người trung niên đứng ở giữa nhiều trách nhiệm: phía trên là cha mẹ già, phía dưới là con cái, bên cạnh là vợ hoặc chồng, còn phía trước là công việc, tiền bạc và nỗi lo về tương lai. Ảnh: Thúy Quỳnh

Cùng cảnh ngộ, Mai, 36 tuổi, có chồng và hai con. Chị nhớ gần như hết mọi khoản trong nhà như tiền học của con, điện nước, sinh hoạt, khoản vay mua xe, tiền thuốc cho mẹ chồng. Chồng vẫn đưa tiền, nhưng nhiều việc trong nhà mặc nhiên thành việc của Mai. Công ty Mai cắt giảm nhân sự, khối lượng việc tăng nhưng thu nhập giữ nguyên. Ở nhà, một đứa con học thêm, một đứa hay ốm. Chị bắt đầu mất ngủ, nằm xuống là đầu lại tính toán.

Một buổi sáng, chị thức dậy nhưng không bước xuống giường. Chuông báo thức reo lần thứ ba, chị tắt. Bát đĩa để đến tối. Quần áo vài ngày mới giặt. Con gọi "Mẹ ơi", chị không trả lời.

Tại phòng khám, bác sĩ hỏi điều gì khiến chị không muốn làm gì. Mai im lặng một lúc, rồi kể đã nhiều năm không cho phép mình mệt. Lần mẹ nằm viện, chị vừa chăm mẹ vừa chăm con vừa xử lý công việc, chưa bao giờ nghĩ mình cần được ai đó hỏi han. Kết quả các bài kiểm tra cho thấy chị bị trầm cảm.

Số liệu của Bộ Y tế cho thấy tỷ lệ rối loạn tâm thần ở nước ta chiếm gần 15% dân số, cứ 7 người Việt thì có một người mắc bệnh, phần lớn không được điều trị. Đáng lo ngại, các con số ngày càng tăng, phần lớn ở độ tuổi 35-50.

Các chuyên gia nhận định ở tuổi trung niên, một người thường đứng giữa nhiều lớp trách nhiệm như cha mẹ già phía trên, con cái phía dưới, công việc và tiền bạc phía trước. Họ ít có cơ hội để yếu mềm.

Song khi mọi thứ đổ dồn cùng lúc, nhiều người phản ứng bằng cách nằm im, ngủ nhiều, lướt điện thoại, gác lại những việc cần làm. Đây là biểu hiện của một hệ thần kinh quá tải, thường được gọi là tê liệt do trầm cảm.

Bác sĩ Thu nói khi não bộ quá tải, nó chuyển từ trạng thái chủ động giải quyết vấn đề sang ưu tiên giảm khó chịu trước mắt. Người bệnh nằm im, không làm gì và thấy nhẹ nhõm trong chốc lát. Nhưng việc càng tồn đọng, cảm giác tội lỗi càng lớn, họ càng mắc kẹt sâu hơn.

Cái khó nằm ở chỗ nhóm này không cho rằng mình có quyền yếu. Hỏi họ đang cảm thấy thế nào, câu trả lời thường là "Tôi mệt" hoặc "Tôi bình thường". Phía sau đó có thể là thất vọng, bất lực, tức giận, lo lắng, tủi thân hoặc sợ hãi. Không gọi tên được cảm xúc, họ cũng không biết chính xác điều gì đang đè mình xuống và mình cần gì.

Y học gọi tình trạng này là alexithymia, chứng khó nhận diện và diễn đạt cảm xúc.

"Công việc gặp khó thì xử lý, con cái có chuyện thì phải lo, cha mẹ già đau ốm thì phải đứng ra, tài chính thiếu hụt thì phải kiếm thêm. Đó là thói quen nhìn mọi khó khăn như nhiệm vụ cần hoàn thành, còn cảm xúc của bản thân bị đẩy xuống cuối danh sách", bác sĩ Thu nói.

Sự kìm nén kéo dài bào mòn giấc ngủ, sức khỏe thể chất, khả năng tập trung và các mối quan hệ. Người bệnh không hẳn buồn, cũng không hẳn vui, chỉ thấy mọi thứ đều bình thường và không còn năng lượng để quan tâm. Nhiều người kể lại chuyện của mình bằng giọng phẳng lặng, khiến bác sĩ khó lần ra nguồn gốc căng thẳng, việc điều trị vì thế kéo dài hơn.

Bác sĩ Thu nhận định ở Việt Nam, người 35-45 tuổi lại phải gánh nhiều hơn cùng lúc so với các thế hệ trước. Đầu tiên, họ bị kẹp giữa hai mô hình gia đình. Những người này được nuôi lớn trong kỳ vọng của gia đình truyền thống khi con trai lo cha mẹ già, con dâu lo trong nhà, nghĩa vụ hiếu đễ không được từ chối. Nhưng họ đang sống trong điều kiện của gia đình hạt nhân đô thị: hai vợ chồng, không họ hàng bên cạnh, không có ai chia việc.

"Nghĩa vụ giữ nguyên trong khi lực lượng thực hiện nghĩa vụ giảm còn hai người. Đó là chỗ vỡ", chuyên gia nói.

Thứ hai, hệ thống chăm sóc công gần như vắng mặt. Việt Nam đang già hóa nhanh, nhưng dịch vụ chăm sóc người cao tuổi, chăm sóc dài hạn, hỗ trợ trông giữ trẻ ngoài giờ đều mỏng và đắt. Việc mà ở nước khác do dịch vụ xã hội đảm nhiệm thì ở đây rơi thẳng vào một cá nhân trong gia đình và thường là người phụ nữ. Trường hợp của Mai không phải chuyện chồng chị ích kỷ, đó là mặc định của cả một cấu trúc.

Cuối cùng, lao động chăm sóc không được ghi nhận. "Việc Mai làm không có trong bảng lương, không có trong GDP, không ai ghi nhận. Hệ quả tâm lý là chính người làm cũng không thấy mình đang làm việc, nên không thấy mình có quyền mệt, và càng không thấy có quyền yêu cầu chia sẻ", bà Thu phân tích.

Theo các chuyên gia, việc điều trị bắt đầu từ chỗ giúp người bệnh gọi tên được thứ đang diễn ra bên trong, bằng những câu hỏi đơn giản như "Tôi đang buồn, tức giận, lo lắng hay bất lực?", "Cơ thể tôi đang phản ứng như thế nào?". Tập hình thành thói quen "dừng lại vài phút" trong những thời điểm cảm xúc bắt đầu tăng lên, học cách diễn đạt cảm xúc để người thân có cơ hội phản hồi đúng hơn.

Với nhóm người trung niên, vấn đề chính là: "Họ thực sự đang có quá nhiều trách nhiệm". Vì vậy, trị liệu hay tự điều chỉnh cảm xúc cần đi song song với việc xem xét lại gánh nặng thực tế. Việc nào thực sự thuộc trách nhiệm của mình, việc nào có thể chia sẻ, việc nào trì hoãn hoặc từ chối. Khi nguyên nhân gây quá tải không được thay đổi, việc yêu cầu họ "nghĩ tích cực hơn" chỉ khiến thất bại.

Cơ thể cũng cần được đưa trở lại trong quá trình phục hồi bằng duy trì giấc ngủ ổn định, vận động, nghỉ ngơi và có những khoảng thời gian riêng.

Mỗi người có cách biểu đạt cảm xúc khác nhau, nếu một người thường xuyên không xác định được mình đang cảm thấy gì, không thể chia sẻ nhu cầu của bản thân, đồng thời xuất hiện mất ngủ, kiệt sức, cáu gắt, mất hứng thú, thu mình hoặc cảm giác vô vọng kéo dài, thì đó là lúc cần đi khám.

Thúy Quỳnh