Nữ tiến sĩ bảo tồn: ‘Thà chết trước họng súng còn hơn trên giường bệnh’

Vượt qua cửa tử sau biến cố ung thư ở tuổi 23, Trang Nguyễn dấn thân vào những đường dây buôn lậu ngà voi, sừng tê giác xuyên lục địa trong vai trò hỗ trợ điều tra.

Được cảnh báo về khả năng bị bắn, bắt cóc, hoặc sát hại… Trang vẫn quyết định ký giấy miễn trừ trách nhiệm khi hợp tác điều tra vì “thà hy sinh vì bảo tồn còn hơn vì ung thư”.

Trong tập này, The First Step trò chuyện với Nguyễn Thị Trang - nhà sáng lập WildAct - về hành trình 16 năm từ một cô bé ám ảnh cảnh gấu bị hút mật, đi qua bệnh tật, tự đặt cược tính mạng vào công việc điều tra ngầm, sau đó thành lập tổ chức bảo tồn ở Việt Nam và tài sản lớn nhất sau hành trình là chiếc Dream cũ của bố cùng cuộc sống giữa rừng.

- Chọn nghề bảo tồn động vật hoang dã - con đường ít nữ giới dấn thân, Trang cũng sáng lập WildAct, tổ chức đầu tiên do người Việt dẫn dắt đã ký cam kết hợp tác với chính quyền Việt Nam. Hành trình đưa Trang đến với con đường này như thế nào?

- Năm 8 tuổi, một lần đi học về, tôi chứng kiến hàng xóm hút mật một bạn gấu. Thời ấy chưa có công nghệ hỗ trợ, người ta dùng kim chọc liên tục vào cơ thể con vật cho đến khi trúng túi mật. Nhìn con gấu giật lên từng hồi đau đớn, cảnh tượng rất kinh khủng với một đứa trẻ. Lần đầu tiên "sôi máu" đến vậy, tôi nhen nhóm ý định làm bảo vệ động vật.

Từ đó, tôi đòi mẹ đi học tiếng Anh vì sách về bảo tồn động vật bằng tiếng Việt gần như không có. Năm 13 tuổi, vô tình biết tới sự tồn tại của trung tâm bảo tồn động vật hoang dã thông qua chương trình trên VTV2, tôi gọi 1080 hỏi tổ chức tương tự ở Việt Nam. Một nơi duy nhất gần giống là trung tâm cứu hộ động vật ở Sóc Sơn. Tôi tự bắt xe buýt lên đó xin làm tình nguyện viên. Sau chuyến đi, tôi hiểu ra để làm công việc này mình phải học, phải có biện pháp và chứng cứ khoa học, không chỉ bằng tình thương. Khi học cấp 3 ở Amsterdam Hà Nội, may mắn có rất nhiều cuộc thi quốc tế. Tôi đăng ký, thắng giải, được qua Thuỵ Điển làm dự án lọc nước sạch. Tưởng mình cũng “ngầu”, nhưng thấy các dự án của học sinh bên đó mới biết sản phẩm của mình như trẻ con. Tôi trở về với quyết tâm phải học hành tử tế mới có thể làm bảo tồn. Lại gọi hỏi 1080, họ nói Việt Nam không có trường nào dạy về ngành đó. Tôi quyết định phải đi du học.

Lúc đó, bố mẹ, thầy cô đều nói “dở hơi”, đó là ngành không kiếm ra tiền. Nhưng vì tôi biết mình muốn nên chẳng nghe ai.

- Đâu là rào cản lớn nhất với Trang khi theo đuổi con đường này?

- 20 năm theo ngành, rất nhiều lần bố mẹ, bạn bè ngăn cản. Có lần bố khoá cổng nhốt tôi trong nhà vì không cho đi làm tình nguyện viên. Tôi vẫn trèo từ ban công sang mái nhà hàng xóm để thoát ra. Bố bảo con người ta đi nước ngoài, ở resort, con mình cứ chui đầu vào rừng.

Đến cách đây mấy năm, đang làm luận văn tiến sĩ rồi, mẹ vẫn khuyên: “Về nhà, mẹ xin cho làm giáo viên”. Nhưng chắc bố mẹ thấy mình đam mê quá nên cũng chịu, nếu muốn cấm tuyệt đối hẳn họ đã có cách.

- Chọn đi ngược lại mong muốn người thân, thước đo chung của xã hội, có khoảnh khắc nào Trang hoài nghi về quyết định của mình?

- Những buổi họp lớp, nhìn bạn bè làm ngân hàng, mua nhà, sắm đồ đắt tiền, cũng có lúc mình tủi thân, ghen tỵ. Nhiều khi cũng tự hỏi sao phải chịu khổ thế. Đơn giản muốn tắm cũng phải xuống sông xách nước rồi đợi lắng cặn. Hay trời nóng quá, thèm cây kem cũng phải đi bộ 6-7 km mới tới chỗ bắt được xe lên thành phố mua.

Nhưng cảm giác đó qua rất nhanh. Những lúc như vậy mình lại nhớ về hình ảnh, động vật mình từng gặp, nhớ lại lý do mình làm việc này.

Tôi không bao giờ quên lần làm nghiên cứu tại Nam Phi. Tôi với bạn trai rủ nhau ngắm một gia đình sư tử đi săn buổi sáng. Hai đứa châu đầu cả tiếng, đến lúc bảo thôi về, quay sang thấy một gia đình voi đi ngay bên cạnh mà mình không biết. Đúng lúc mặt trời mọc, cả khu vực nhuộm cam. Đàn voi lặng lẽ đi qua không làm gì mình. Khoảnh khắc đó tim tôi đập rộn ràng. Tôi hiểu mình đang nỗ lực vì điều gì.

Có lần họ mời tôi mua mẩu ngà nhỏ xíu của voi con còn chưa kịp nhú khỏi miệng. Tay tôi run bần bật. Tôi hiểu, để cầm được mẩu ngà này, họ phải giết cả đàn voi. Lúc đó lại tự nhủ, nếu ai cũng vì nỗi đau này mà bỏ cuộc, làm gì còn hình ảnh đàn voi đi về phía mặt trời. Tôi lại không cho mình bỏ cuộc.

May là tôi xin được học bổng sang Anh hoàn thành cử nhân, thạc sĩ rồi tiến sĩ ở những trường top đầu thế giới về bảo tồn như Cambridge, Oxford. Nhưng trong cái may lại có cái rủi, tôi phát hiện mình ung thư khi đang học thạc sĩ.

- Chạm tới giấc mơ làm bảo tồn quốc tế… rồi mọi thứ đột ngột dừng lại. Trang đón nhận biến cố đó thế nào?

- Khoảng 2013, trên chuyến bay sang Anh tôi bị đau bụng dữ dội, xin thuốc giảm đau liên tục đến mức họ từ chối cho. Xuống máy bay bạn tôi đưa thẳng vào bệnh viện. Chẩn đoán ban đầu là đau ruột thừa. Nhưng khoảng 1 tuần sau, bệnh viện gọi điện, họ phát hiện tế bào ung thư.

Việc đầu tiên là tôi gọi về trường để xin thầy cô bảo lưu vì sợ bị thu hồi học bổng. Cambridge và bảo tồn là giấc mơ đời tôi. Lúc đó rất sợ sẽ không được theo học, không được đi rừng nữa. Trường hợp nặng quá có thể tôi chỉ được làm công việc bàn giấy, đó là điều tôi rất ghét.

- Vì sao nhận thông báo “án tử”, điều Trang lo lắng nhất không phải sinh mạng mà là học bổng?

- Tôi cố nghĩ theo hướng tích cực. Cố bám vào suy nghĩ kiểu gì mình cũng khỏi, sẽ lại được đi rừng và làm những điều mình muốn.

Nhưng thực ra lúc đó tôi chẳng biết mình cảm thấy sao, phải phản ứng thế nào. Không ai sinh ra đã biết cách đối diện với chuyện đó.

Tâm lý cứ xoay vòng liên tục. Ban đầu không tin. Đến trạng thái “nạn nhân”, tự hỏi: “Tại sao lại là mình?”. Rồi tới chấp nhận: “Ừ thì mình cũng có thể bị ung thư mà”. Bác sĩ bảo gì thì làm đó. Trạng thái đó lặp đi lặp lại. Tối hôm trước tưởng đã nghĩ thoáng rồi, sẽ cố gắng vượt qua rồi. Sáng hôm sau ngủ dậy vẫn ngồi khóc, vẫn nghĩ tại sao bi kịch rơi vào mình.

May mắn khi đó, có mẹ bạn trai đồng hành. Mỗi lần đến gặp bác sĩ, tôi chẳng biết phải hỏi gì, cứ ngồi thừ ra. Lúc đó cũng mới 22,23 tuổi. Chưa hẳn lớn để biết mình phải làm gì. Tôi nhớ trước khi đến bệnh viện, mẹ bạn trai đã tìm hiểu hết mọi thứ và ngồi viết tỉ mỉ các câu hỏi ra giấy, hỏi lần lượt và cũng ghi lại từng câu trả lời cho tôi.

Từ lúc biết tin đến lúc lên bàn mổ chỉ đúng một tuần. Bác sĩ nói có thể xử lý được, tôi cũng không định về nước. Người thân, bạn bè ủng hộ từ xa.

Sau này nhìn lại, tôi nghĩ điều may mắn nhất đời là mỗi lần biến cố xảy ra, luôn có những người rất tốt xuất hiện giúp tôi có động lực đi tiếp.

Tôi nằm viện khoảng một tháng. Mất thêm 6 tháng để cơ thể và tinh thần ổn định. Sau đó, tôi lập tức quay lại làm việc và chuẩn bị ý tưởng cho luận văn tốt nghiệp. Tiếp theo là hỗ trợ các chiến dịch điều tra ngầm của EAGLE Nerwork - mạng lưới các NGO hoạt động ở 8 nước tập trung điều tra chống tội phạm động vật hoang dã.

- Cơ duyên với việc hợp tác điều tra các đường dây buôn lậu động vật hoang dã xuyên lục địa đến với Trang thế nào?

- Trong gần một năm làm nghiên cứu thạc sĩ, tôi thu thập được khối lượng thông tin khổng lồ về các điểm nóng buôn bán động vật hoang dã trái phép. Tuy nhiên, đạo đức nghiên cứu không cho phép tôi sử dụng dữ liệu này để chống lại đối tượng trước tòa.

Quá trình đó nói chuyện với nhiều chuyên gia. Cho tới khi gặp Julian – một chuyên gia bảo tồn tại châu Phi. Anh gợi ý tôi liên lạc với đơn vị phòng chống tội phạm (Crime Unit) tại Johannesburg nếu thực sự muốn phá vỡ các đường dây xuyên quốc gia. Sau khi hoàn thành luận văn, đơn vị này chủ động tìm đến tôi. Họ đang nắm giữ hồ sơ về một ông trùm buôn lậu động vật hoang dã là người Việt. Họ cần tôi hỗ trợ dịch thuật, xâu chuỗi các tình tiết theo mốc thời gian. Đó là lần đầu tiên tôi tham gia vào một chiến dịch.

Sau vụ đầu tiên, họ thấy tôi có vẻ gan dạ, có thể trao đổi với tội phạm. Họ giới thiệu tiếp sang nhiều bên. Trong khoảng 3-4 năm, tôi "nhảy" qua khoảng 10 nước, vào các điểm nóng buôn lậu ngà voi, sừng tê giác như Nam Phi, Kenya, Mozambic, Bờ biển Ngà, Cameroon tới cả Châu Á như Campuchia để hỗ trợ các cuộc điều tra thực địa.

- Trước khi dấn thân vào các chiến dịch "đặt bẫy" tội phạm, Trang hình dung thế nào về sự khốc liệt của công việc này?

- Khi đặt vấn đề hợp tác, phía cảnh sát Nam Phi rất sòng phẳng. Họ trao đổi hết những tình huống xấu nhất có thể xảy ra: bị bắn, bắt cóc, sát hại thậm chí ném xác xuống sông. Họ yêu cầu tôi về suy nghĩ một tuần trước khi trả lời có đồng ý tham gia hay không. Tôi chẳng suy nghĩ hết một tuần, sau một ngày đã gọi lại chốt luôn.

- Vừa vượt cửa tử, vì sao Trang chủ động đẩy mình vào con đường có thể đánh đổi sinh mạng?

- Sau biến cố sức khoẻ tôi hiểu sống thì sẽ có chết, Chẳng ai biết mình sẽ chết lúc nào. Có thể do tai nạn bất ngờ, hay việc mình bị bệnh cũng là án tử luôn “lửng lơ”. Giả sử tôi chết vì ung thư, chắc sẽ rất chán. Đang tung tăng ở Anh, tự nhiên nằm dí ở giường bệnh cuối cùng lăn đùng ra chết. Một cái chết lãng nhách. Còn nếu mình hợp tác điều tra, chẳng may có chuyện gì thì thà bị súng bắn còn hơn nằm chết trên giường bệnh.

Nỗi sợ chỉ tồn tại khi mình sợ chết. Thà chọn làm điều rất ý nghĩa với mình. Tất nhiên có sự tin tưởng, an toàn nhất định và biết mình làm được tôi mới nhận lời.

- Trang phải chuẩn bị những gì trước khi có được sự chấp thuận hợp tác của phía điều tra?

- Đầu tiên họ sẽ soi background từ học vấn, kinh nghiệm có đúng ngành không, tôi có từng dính líu đến những vấn đề pháp lý hay hành vi lừa đảo nào hay không.

- Sau đó, sẽ phỏng vấn để kiểm tra cách mình phản ứng. Bởi khi làm việc với tội phạm, mọi thứ có thể thay đổi cực nhanh - một tình huống đang bình thường có thể chuyển biến xấu chỉ trong vài giây. Mình có đủ bình tĩnh và phản xạ để xử lý hay không. Nếu sơ suất không chỉ ảnh hưởng tới mình mà cả cộng sự khác.

Cuối cùng tôi sẽ phải ký cam kết miễn trừ trách nhiệm trong trường hợp xấu nhất.

- Khoảnh khắc ký vào tờ cam kết, Trang nghĩ gì?

Nếu bố mẹ biết chắc chắn rất lo, nên tôi không nói. Cũng có nghĩ, nếu chẳng may có chuyện gì xảy ra… mình sẽ rất có lỗi với bố mẹ. Nhưng ở thời điểm đó, cảm giác muốn làm lại lớn hơn áy náy. Khi điền liên hệ khẩn cấp, tôi viết thông tin chị gái mình. Nhưng tôi vẫn tin sống chết có số, tự nghĩ "chắc mình không chết đâu". Chắc họ cũng chẳng phải gọi ai đâu. Tôi cứ đặt bút ký, nếu nghĩ nhiều quá đã chẳng làm được việc này.

- Trang làm quen với những vụ đầu tiên thế nào?

- Giai đoạn đầu, tôi không được giao những vụ việc quá nghiêm trọng.

Mục tiêu lúc đó chủ yếu là làm quen — quan sát môi trường thực tế và học cách tương tác với đối tượng. Tôi cũng phải tham gia một khoá tập huấn. Cùng nghe và xây dựng kịch bản ứng phó tội phạm. Từ việc thiết lập thân phận, câu chuyện sẽ nói, các phương án ứng phó cho các tình huống bất ngờ, cho tới kế hoạch về vị trí và vai trò những người đi kèm. Có khi phải vạch sẵn hết 3-4 tình huống. Nếu họ nghi ngờ sẽ có những biểu hiện, câu nói nào. Mình sẽ phải trả lời gì. Tất cả đều phải chuẩn bị trước.

Dần dần tôi được hỗ trợ điều tra thực địa, đóng giả người mua để giăng bẫy tội phạm. Thường trước mỗi phi vụ, chúng tôi cố giữ cho nhau tâm lý thoải mái nhất. Nhiều khi cũng sẽ phải vào tù cùng tội phạm đến cả tuần. Nên nếu biết đến lượt ai sắp vào tù, cả nhóm sẽ kéo nhau đi ăn ngon trước.

- Có lúc nào sự thách thức vượt khỏi khả năng tưởng tượng của Trang?

- Có nhiều khoảnh khắc đi chệch kịch bản, cũng từng suy nghĩ: "Chắc hôm nay là ngày của mình".

Có lần súng ống rút ra ngay tại chỗ rồi. Cũng có lần camera ẩn của đồng nghiệp mình rơi thẳng xuống trước mặt đối tượng. Nếu mình cuống, họ sẽ nhận ra. May là bạn giữ được bình tĩnh, chỉ cầm lên và nói đây là cục pin bị rơi. Người ta cũng kệ, không đặt câu hỏi thêm.

Khi tình huống ngoài dự liệu, mình chỉ có vài giây ứng biến. Nếu không giải quyết được thì mọi chuyện có thể đi rất xa. Cách mình phản ứng sẽ quyết định cách người đối diện phản ứng lại.

May mắn là gần như tất cả tình huống đó nhóm mình đều xử lý được suôn sẻ, một phần vì đã làm chung lâu, rất tin tưởng nhau và đều là những người chuyên nghiệp.

- Công việc đòi hỏi tâm lý vững, sự tỉnh táo cao độ. Bằng cách nào suốt 3-4 năm, Trang luôn giữ được tinh thần ổn định trước sức ép như vậy?

- Thời gian cuối tôi cũng rơi vào khủng hoảng. Mặt trái của công việc này với tất cả những người tham gia là sức ép tâm lý khủng khiếp.

Thường khi tham gia, sẽ phải chuyển địa điểm liên tục. Những đường dây buôn lậu khi đã làm xuyên lục địa có mạng lưới rất lớn. Họ có thể nắm thông tin của mình.

Khi làm thời gian dài và ở một nơi quá lâu, chính tôi cũng bắt đầu nhận ra sự đe đoạ rình rập. Lần đó, tôi điều tra thực địa vụ lâu nhất, hơn một năm. Nhiều dấu hiệu bất thường dồn dập xảy đến. Tôi liên tục nhận được điện thoại hỏi chuyện bằng tiếng Việt dù mình đang ở châu Phi. Rồi lại có đồn thổi tôi hẹn hò với ông trùm một đường dây, trong khi tôi còn chưa tiếp cận được người đó. Đường dây này từng có tiền lệ bắt cóc, giết và ném nạn nhân xuống bờ biển.

Lúc đó, tôi ám ảnh đến mức lúc nào ra khỏi nhà cũng phải nhìn hai bên. Luôn cảm giác có người theo dõi. Ôtô nào lại gần đều nghĩ mình sắp bị nhét vào tới nơi. Để đi vào phòng mình thuê lúc đó phải qua hai cổng trước với 6 khóa, cửa sau thêm 3 khoá nữa. Nhưng tối vẫn không thể ngủ thẳng giấc, luôn cảm giác ai đang phá cổng đi vào. Trạng thái đó kéo dài nửa năm.

Lúc đó tôi trao đổi khá nhiều với cố vấn chuyên môn - người bắt buộc đồng hành trong các vụ triệt phá đường dây xuyên lục địa. Họ thấy tâm lý mình bắt đầu lung lay rồi, lập tức yêu cầu rút khỏi dự án. Trong vòng một tuần phải đóng gói, biến mất khỏi nơi đó.

Sau vụ việc đấy, tôi cũng suy nghĩ đến an toàn của bản thân nhiều hơn. Từ chối bớt những vụ phải đi điều tra thực địa trong thời gian dài. Ưu tiên những vụ hợp tác từ xa.

- Đến khi nào thì việc hợp tác này kết thúc?

- Sau đó, có một sự cố khiến mình bị lộ hẳn danh tính. Lần đó ở Campuchia, cảnh sát bỏ sót quy trình khiến một buổi tác nghiệp của mình bị lén quay lại. Lần thực địa tiếp theo, tôi chỉ vừa bước vào cái cửa hàng, tất cả nhân viên ở đấy sững lại. Họ nói với nhau tiếng bản địa. Vài phút sau, đèn tắt. Tôi và bạn đi cùng phải chạy chui qua cửa đang sập xuống.

Việc lộ danh tính trong ngành này rất nguy hiểm. Dù có hữu dụng đến đâu, việc mình gặp nguy cũng sẽ tạo rủi ro cho cả đối tác.

Trong lúc tôi đang băn khoăn có nên làm tiếp không thì vô tình gặp Steve Greenwood — nhà sản xuất phim tài liệu của BBC Planet Earth. Ông đề nghị tôi tham gia. Tôi nghĩ, nếu coi đây như một chiến dịch cuối, kể được trên nền tảng lớn cũng là cách khép lại hành trình một cách trọn vẹn. Tôi nhận lời.

- Khép lại hành trình đó, Trang cho rằng mình đã được gì?

- Nhìn lại thấy mình cũng khá gan, lì. Rất nhiều người hỏi vì sao tiến sĩ còn đi làm việc này… Tôi nghĩ đơn giản, tin là việc cần làm, mình sẽ làm. Đó là quãng thời gian rất tự hào trong đời.

- Vậy Trang đã đánh đổi gì để làm điều mình muốn nhưng rủi ro quá lớn này?

- Có một số thành phố, quốc gia… không thể quay lại. Hoặc 10-20 năm nữa quay lại thì an toàn hơn. Nhưng với tôi không phải trở ngại lớn.

Còn vấn đề liên đới đến cuộc sống, người thân ở Việt Nam thì không. Tôi làm với danh tính khác, và cũng không làm hoạt động tương tự ở Việt Nam. Thường trong các chuyên án lớn mà mình là 1 trong các mắt xích, sẽ có rất nhiều quy định, hoạt động để bảo vệ sự an toàn cho người tham gia và gia đình.

- Bài học giá trị nhất Trang rút ra từ hành trình đó là gì?

- Trước khi làm, tôi chỉ nghĩ bắt được càng nhiều tội phạm càng tốt. Họ đáng bị như vậy. Nhưng quá trình làm tôi mới nhận ra, đôi khi thợ săn hay các tay buôn nhỏ lẻ cũng chỉ là “tốt thí” cho những đường dây lớn.

Nhiều người dân sống quanh khu bảo tồn, họ quá nghèo đói. Có người không kiếm nổi 20 nghìn đồng mỗi ngày. Nếu có người tới và nói: “Bắn con tê giác đi, tôi trả anh 1.000 USD”. Họ chắc chắn sẽ làm vì không còn đường nào khác. Rất khó để đánh đổi lợi ích nuôi sống gia đình. Vòng luẩn quẩn đó sẽ cứ lặp lại. Họ cần được hỗ trợ để không bị đẩy đến đường cùng.

- Dừng lại hành trình “săn tội phạm”, Trang xác định mục tiêu chặng tiếp theo của mình là gì?

- Khi quay về Việt Nam sau cả chục năm ở nước ngoài, tôi rất bức xúc vì vẫn không thấy bất kỳ trường nào có mã ngành riêng đào tạo về ngành bảo tồn. Việt Nam rất tự hào với rừng vàng biển bạc, quốc gia có đa dạng sinh học lớn nhất, nhưng không có khoá đào tạo nào bảo vệ niềm tự hào đó của người Việt. Trong khi ngay cả Campuchia cũng đã có từ 2009.

Một trong những việc đầu tiên tôi làm là kết hợp với các trường mở chương trình đào tạo thạc sĩ bằng tiếng Việt. Kỳ vọng 5 năm tới, có 100 sinh viên tốt nghiệp, chỉ cần 5% ở lại ngành, đó đã là thành công lớn.

Thứ hai là bài toán sinh kế cho người dân sống quanh khu bảo tồn, để họ không bị đẩy đến lựa chọn cuối cùng là vào rừng săn bắt. Điển hình như ở VQG Chư Yang Sin (Đăk Lăk), chúng tôi tạo việc làm, thuyết phục chính những thợ săn ở đây thành nhóm bảo vệ rừng.

Tôi cũng muốn mở rộng mối liên kết thiên nhiên và con người. Khi không hiểu, thì sẽ rất khó để yêu. Nhìn đom đóm các bạn sợ vì không biết đó là loại chỉ thị, chỉ xuất hiện ở môi trường sống sạch, an toàn. Tiếng cú kêu mọi người bảo “điềm xấu”, nhưng thật ra là đang giúp bắt chuột. Cuối cùng, bảo vệ thiên nhiên… cũng là bảo vệ con người.

Nếu không bị bệnh, có lẽ tôi sẽ không nghĩ đến việc thành lập tổ chức bảo tồn động vật hoang dã ở Việt Nam. Đi làm thuê cho tổ chức khác dễ hơn nhiều. Vẫn được theo đam mê, nhưng không phải gánh lo toan của người đứng đầu. Nhưng sau biến cố sức khỏe, tôi nghĩ, nếu cứ chần chừ, thì những vấn đề đó sẽ vẫn ở đó. Đằng nào cũng không biết mình còn bao nhiêu thời gian. Vậy thì cứ làm. Làm được đến đâu thì làm.

- Sau hơn 10 năm duy trì tổ chức bảo tồn WildAct ở Việt Nam, có lúc nào khó đến mức Trang muốn bỏ cuộc?

- Lúc mới bắt đầu, tôi nhiều hoài bão và nhìn đời lăng kính màu hồng. Quá trình làm mới thấy khó đến mức chẳng biết xoay thế nào.

Như sau trận bão Kalmaegi, nhóm thợ săn chuyển thành bảo vệ từng ở VQG Chư Yang Sin mất toàn bộ tài sản, vườn tược bị xoá trắng. Chiếc xe máy là tài sản giá trị nhất - công cụ làm việc, cũng chôn dưới bùn. Ở hoàn cảnh đó, rất khó để nói với họ về bảo vệ rừng. Cả nhóm lại quay sang tìm cách gây quỹ hỗ trợ họ, nhưng nguồn nước ngoài thì nghẽn, chính phủ thì khó, doanh nghiệp cũng lao đao sau dịch.

Có lúc căng thẳng quá, tự nhiên đi làm về mình cứ khóc như sắp chết đến nơi. Sáng thức dậy không muốn ra khỏi giường. Lúc đó, những động vật, con người mình gặp lại giữ mình lại. Tôi nhớ có một anh kiểm lâm tôi quen, anh bị thợ săn bắn, 17 mảnh đạn găm vào người. Sau đó, anh vẫn lại quay. Hỏi lý do, anh nói chỉ vì thích ở trong rừng, thích quan sát thiên nhiên. Nhìn những người như vậy, tôi thấy thứ mình đối mặt cũng chỉ như bất kỳ khó khăn nào khác, đều có thể vượt qua.

- Trên thế giới có nhiều tổ chức bảo tồn, nhưng số lượng loài vẫn suy giảm. Có khi nào Trang nghĩ những nỗ lực của mình là vô nghĩa?

- Thực ra trong ngành này, nếu cả đám ngồi lại với nhau, câu chuyện luôn u ám: “Thôi xong rồi! Chết hết rồi! Chẳng còn gì đâu!”.

Biến đổi khí hậu, tiêu dùng quá mức, tốc độ phát triển của con người... việc đó là không thể tránh khỏi. Có làm chiến dịch gì chăng nữa cũng không thể đảo chiều sự suy giảm loài. Trên thế giới cũng khá nhiều xu hướng như năng lượng xanh, ăn chay… nhưng cuối cùng bọn mình vẫn khẳng định với nhau là không thể bảo vệ được.

Ngay cả khi như vậy, tôi vẫn làm. Vì đó là việc ý nghĩa tôi muốn làm mỗi sáng thức dậy. Thành quả không thể đo trong ngắn hạn. Thậm chí không xảy ra trong thế hệ của mình. Nhưng nếu tôi có thể góp một phần để nó bắt đầu, như vậy đã đủ.

- Với nhiều người trẻ, mục tiêu sự nghiệp thường là một số tiền trong tài khoản, một vị trí trong xã hội. Cá nhân Trang, sau 20 năm theo ngành bảo tồn, Trang có gì?

- Nếu định nghĩa thành công là có bao nhiêu căn nhà, bao nhiêu tỷ trong bài khoản… có lẽ tôi thất bại ở mặt đó.

Tôi vẫn đang chạy chiếc Dream cũ của bố. Thành tựu lớn nhất với tôi chắc là được về chung nhà với chồng sau 12 năm yêu xa. Trước đó mình ở Châu Phi, anh làm cứu hộ gấu ở Campuchia. Nhiều lúc rất tủi thân vì không ai ở cạnh lúc ốm đau. Hiện tại bọn mình có một căn nhà gỗ để về. Ở đó có đom đóm bay vào mỗi tối.

- Sau tất cả những nơi từng đi qua, khoảnh khắc nào khiến Trang nhớ nhất?

- Tôi có tình cảm đặc biệt với voi bởi sự thông minh, tình cảm. Tôi rất nhớ hình ảnh một đàn voi qua đường. Một con bị tật ở chân nên đi tập tễnh. Khi cả đàn đã qua đường, bạn voi này bị bỏ lại. Cố gắng hết sức, bạn có vẻ rất hoảng loạn. Lúc đó, bác voi đầu đàn quay lại, cọ đầu an ủi và lấy vòi quấn lấy vòi voi con như một người bà dắt đi. Tôi hay ước, giá tất cả con người đều tình cảm và đối xử với nhau được như vậy.